نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار دانشگاه ارومیه،ارومیه،ایران
2 دانشجحوی کارشناسی ارشددانشگاه ارومیه،ارومیه،ایران
چکیده
چکیده
با توجه به ساختوسازهای فزاینده، تفکیک قطعات زمین و ناکارآمدی زیرساختهای ارتباطی در محله عسگرخان ارومیه، کیفیت زیستی ساکنان بهویژه سالمندان دچار افت شده است. کاهش تعاملات اجتماعی و حاشیهنشینی این محله، ضرورت بازآفرینی فضاهای شهری با رویکردی انسانمحور و بیننسلی را برجسته میسازد. هدف پژوهش حاضر، ارتقای فضاهای شهری بهگونهای است که ضمن پاسخگویی به نیازهای سالمندان، به بهبود کیفیت زندگی تمام گروههای سنی منجر شود. مطالعه با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با هدفی کاربردی انجام شده است. چارچوب نظری ترکیبی از رویکرد «شهر دوستدار سالمند» و «حق بر سلامت» بوده و نمونهای مشتمل بر 344 سالمند از میان جامعه آماری 3338 نفری در محله انتخاب شد. دادهها از طریق پرسشنامههای سنجش کیفیت فضا، مشارکت اجتماعی و خدمات حمایتی گردآوری، و با آزمونهای آماری، مدل چیدمان فضا و تحلیل مکانی GIS مورد بررسی قرار گرفتند. یافتهها نشان میدهد کیفیت فضاهای عمومی، بهویژه پیادهروها، مبلمان شهری، فضاهای سبز و حملونقل عمومی، کمتر از حد متوسط ارزیابی شدهاند. اگرچه برخی خدمات نظیر حملونقل و فضای سبز عملکرد نسبتاً بهتری داشتهاند، اما مؤلفههایی نظیر برنامههای آموزشی و فعالیتهای اجتماعی سالمندان ضعیفترین وضعیت را داشتهاند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بهبود فضاهای عمومی صرفاً برای سالمندان، بدون در نظر گرفتن سایر گروههای سنی و زمینههای فضایی–اجتماعی، ناکافی است. بنابراین، پیشنهاد میشود بازآفرینی شهری با نگاهی یکپارچه، انسانمحور و زمینهگرا انجام شود تا از رهگذر آن، تعاملات اجتماعی تقویت و کیفیت زیستپذیری برای همه گروههای سنی ارتقا یابد.
تازه های تحقیق
پژوهش حاضر با هدف ارتقای فضاهای شهری دوستدار سالمند در محله تاریخی عسگرخان ارومیه، با بهرهگیری از رویکرد «حق بر سلامت» و تحلیل فضایی، تلاش کرد تا نشان دهد که تحقق فضاهای مناسب برای سالمندان نهتنها به بهبود کیفیت زندگی این گروه منجر میشود، بلکه در صورت اتخاذ رویکردی بیننسلی، میتواند موجب ارتقاء کلی فضاهای محلی و پایداری اجتماعی شود. مسئله محوری پژوهش بر این فرض مبتنی بود که طراحی و بازآفرینی فضاهای عمومی با تأکید صرف بر نیازهای سالمندان، بدون در نظر گرفتن سایر گروههای سنی و زمینههای اجتماعی-فضایی، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. از این رو، مطالعه به بررسی میزان ارتباط میان کیفیت فضاهای عمومی، تعاملات اجتماعی و ساختار کالبدی محله در ایجاد محیطی سرزنده و انسانی برای سالمندان پرداخت. یافتههای حاصل از تحلیلهای میدانی و پرسشنامهها بهوضوح نشان میدهد که ضعف در کیفیت فضاهای عمومی، از جمله وضعیت نابسامان پیادهروها، ناکارآمدی مبلمان شهری، کمبود فضاهای سبز و ضعف در دسترسی به حملونقل عمومی، منجر به گسست فضایی و کاهش تعاملات اجتماعی در محله شده است. این وضعیت نهتنها بر تجربه زیستپذیری سالمندان اثر منفی گذاشته، بلکه فضاهای شهری را به مکانهایی منفعل، نیمهمتروک و فاقد پویایی برای تمامی گروههای سنی تبدیل کرده است. در تحلیل دادهها، مؤلفههایی مانند برنامههای آموزشی سالمندان و فعالیتهای اجتماعی کمترین امتیاز را کسب کردند که نشاندهنده خلأهای عمیق در زمینه مشارکت و حضور اجتماعی سالمندان است. از سوی دیگر، مؤلفههایی مانند فضای سبز و خدمات شهری اگرچه وضعیت بهتری داشتند، اما همچنان زیر سطح متوسط قرار گرفتند و گویای آن است که بهسازیهای موجود نتوانستهاند پاسخگوی نیازهای انسانی و جمعیتی محله باشند. با در نظر گرفتن ویژگیهای خاص محله عسگرخان از جمله ساختار ارگانیک، فرسودگی کالبدی، تغییرات جمعیتی و کاهش فضاهای عمومی سنتی، بازآفرینی شهری باید با نگاهی انسانمحور و زمینهگرا صورت گیرد. پیشنهاد میشود به جای تمرکز بر ایجاد فضاهایی صرفاً تخصصی برای سالمندان، رویکردی یکپارچه و بیننسلی اتخاذ شود که در آن، ارتقاء کیفیت پیادهمداری در معابر اصلی و فرعی، توسعه پیوسته فضاهای سبز خردمقیاس در دل بافت مسکونی، طراحی مبلمان شهری متناسب با نیازهای افراد با توان حرکتی محدود، و بازتخصیص کاربریهای خدماتی متنوع در فواصل پیادهپیمایی کوتاه، به خصوص در معابر با امتیازهای پایین در اولویت قرار گیرد.
افزون بر مداخلات کالبدی، باید بستری برای احیای سرمایه اجتماعی و تعاملات بیننسلی فراهم گردد. ایجاد فضاهای مشارکتی چندمنظوره با قابلیت برگزاری برنامههای آموزشی، فرهنگی و فراغتی برای تمامی گروههای سنی، بهویژه سالمندان، میتواند به تقویت حس تعلق و حضور طولانیمدت آنان در محله منجر شود. تقویت حس مکان، احیای خاطرهانگیزی فضاهای تاریخی محله و طراحی فعالیتمحور فضاهای عمومی، در کنار حفظ هویت تاریخی عسگرخان، از مهمترین راهکارهایی است که میتواند زمینهساز شکلگیری محلهای سرزنده، عادلانه و دوستدار سالمند شود؛ محلهای که نه با تفکیک گروههای سنی، بلکه با پیوند آنها بهواسطه فضا، به تحقق شهری انسانی و پایدار دست یابد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Promoting Age-Friendly City Spaces Based on the Right to Health Approach Using Spatial Analysis: A Case Study of Asgarkhan Neighborhood in Urmia
نویسندگان [English]
- Ali Mosayyebzadeh 1
- Reza Hosseinzadeh 2
1 Urmia university
2 Urmia university
چکیده [English]
مدیران شهری باید نیازهای خاص سالمندان را در طراحی فضاها و ارائه خدمات در نظر بگیرند تا این قشر بتواند دوران سالمندی را با حداقل رنج سپری کند. تأمین آسایش و آرامش سالمندان به یکی از چالشهای اصلی کشور تبدیل شده و نیازمند توجه ویژه در برنامهریزیهای اجتماعی است. در محله عسگرخان ارومیه، با توجه به چالشهای کالبدی و فضایی، توجه به نیازهای خاص سالمندان ضروری است. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی و با هدف کاربردی انجام شده است. جامعه آماری این مطالعه شامل سالمندان بالای 60 سال در محله عسگرخان است که بر اساس سرشماری سال 1395، 15.06 درصد از جمعیت این محله را تشکیل میدهند. نمونهای تصادفی به تعداد 344 نفر انتخاب شد. دادههای میدانی از طریق پرسشنامهها و جمعآوری و تحلیل کیفیت دسترسیها و خدمات شهری با استفاده از مدل چیدمان فضا انجام شد.. یافتهها نشاندهنده وضعیت نامطلوب فضاهای دوستدار سالمند در محدوده مورد مطالعه است، بهطوری که تمامی ویژگیهای کیفی مرتبط با ارتقاء کیفیت زندگی سالمندان در سطح متوسط به پایین قرار دارند و امتیاز میانگین این شاخصها کمتر از 3 است. همچنین، کمبود برنامههای آموزشی ویژه برای سالمندان و کیفیت پایین مبلمان شهری و خدمات بهداشتی، به کاهش مشارکت اجتماعی و احساس انزوا در این گروه سنی منجر شده است. این وضعیت ضرورت بازنگری در طراحی و اجرای فضاهای عمومی را بیش از پیش نمایان میسازد. نتایج این پژوهش نشاندهنده نیاز فوری به بهبود شرایط فضاهای شهری برای سالمندان است. تحلیل ساختار فضایی محله با استفاده از مدل چیدمان فضا و شاخصهای Space Syntax نقاط قوت و ضعف موجود را شناسایی کرده است. یافتهها حاکی از وجود محورهای کلیدی با پتانسیل بالا برای ارتقاء تعاملات اجتماعی و کیفیت زندگی ساکنان، به ویژه سالمندان، هستند. بنابراین، ارتقاء کیفیت مبلمان شهری و خدمات بهداشتی میتواند به بهبود شرایط زندگی سالمندان در محله عسگرخان کمک کند.
کلیدواژهها [English]
- Age-Friendly City
- Right to the City
- Spatial Arrangement
- Urmia
هدف : افزایش همزمان سالمندی و شهرنشینی، رشد جمعیت سالمندان شهری و چالشهای اقتصادی، اجتماعی و سلامت را تشدید کرده است. تحقق حق بر سلامت و عدالت سلامت شهری مستلزم توزیع عادلانه خدمات و توجه به عوامل اجتماعی و روانی است. ایران با شتاب به سوی سالمندی میرود. محله عسگرخان ارومیه با نارساییهای کالبدی مواجه است. پژوهش حاضر با تحلیل فضایی، ارتقای فضاهای دوستدار سالمند و ارتباط آن با توسعه پایدار محلی را بررسی می نماید.
روش پژوهش: این پژوهش توصیفیتحلیلی با هدف ارزیابی کیفیت دسترسی سالمندان به خدمات و فضاهای عمومی محله عسگرخان ارومیه انجام شد. جامعه آماری شامل ۳۳۳۸ سالمند بالای ۶۰ سال بود که ۳۴۴ نفر با فرمول کوکران انتخاب شدند. دادهها از پرسشنامه گردآوری و با مدل چیدمان فضا و ArcGIS تحلیل شد. دسترسی به خدمات، حملونقل، فضاهای عمومی، مبلمان و فضای سبز ارزیابی و نقاط ایدهآل و ناکارآمد شناسایی و راهبردهای برای برنامهریزی شهری آینده بهبود پیشنهاد شد.
نتایج: نتایج تحلیل کاربری اراضی محله عسگرخان نشان میدهد لبههای فعال تجاری و خدماتی با تسهیل دسترسی و تقویت تعاملات اجتماعی، کیفیت زندگی سالمندان را ارتقاء میدهند، اما کمبود کاربریهای درمانی چالشزا است. تحلیل چیدمان فضا و شاخصهای Space Syntax نقش معابر اصلی، نقاط کلیدی را در تعاملات اجتماعی تأیید کرد. با این حال، پرسشنامهها ضعف فضاهای دوستدار سالمند، مبلمان شهری، خدمات بهداشتی و برنامههای آموزشی و ضرورت بازنگری طراحی را نشان داده است.
نتیجه گیری: نتایج پژوهش در محله عسگرخان بیانگر وضعیت نامطلوب فضاهای دوستدار سالمند و ناکافی بودن زیرساختهای درمانی، آموزشی و اجتماعی است؛ بهگونهای که میانگین کیفیت زندگی سالمندان کمتر از ۳ گزارش شد. تحلیل چیدمان فضا محورهای مستعد ارتقای تعاملات اجتماعی را آشکار ساخت. بهبود شرایط مستلزم راهبردهای جامع شامل طراحی فضاهای عمومی مناسب، توسعه مراکز بهداشتی محلی، مسیرهای پیادهروی ایمن، برنامههای فرهنگی و آموزشی و تقویت شبکههای اجتماعی محلی برای سالمندان ساکن محله عسگرخان ارومیه است.
)