تحلیل نقش طراحی محیطی بر حیات اجتماعی با تأکید بر حرکت عابر پیاده (مطالعه موردی: محدوده میدان تجریش تا میدان قدس)

مهاجرمیلانی, آزاده; عصارزاده, هما

doi:10.22034/jprd.2025.64343.1152

نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران،تهران،ایران

² دانشجوی کارشناسی ارشد گروه طراحی محیط، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران،تهران،ایران

10.22034/jprd.2025.64343.1152

چکیده

پدیده شهرنشینی، تحولات گسترده‌ای را در سطح شهرها رقم زد که غالباً همبستگی کافی با نیازهای اجتماعی ندارد. از این رو در چند دهه اخیر، برنامه‌ریزی پیرامون بهبود تعاملات اجتماعی در فضاهای شهری بعنوان نقطه عطفی در تحولات شهرسازی شناخته شده‌است. این پژوهش شناسایی زیرساخت‌های شهری پاسخگو به نیازهای عابر پیاده را بعنوان یکی از اساسی‌ترین شیوه‌های برقراری ارتباطات اجتماعی ضروری دانست و در پاسخ به این پرسش که طراحی محیط چه تأثیری بر حرکت عابر پیاده در فضای شهری می‎گذارد، رویکردی ترکیبی از تحلیل‌ نحوفضا و برداشت‌ میدانی در نمونه موردی میدان تجریش تا میدان قدس انجام‌داد. این روش، تفسیر جامعی از تأثیر کالبد بر ادراک و رفتار حرکتی شهروندان ارائه می‌کند و منجر به شناسایی تغییرات کالبدی مناسب جهت بهبود قابل توجه تعاملات اجتماعی می-شود. نتایج تحلیل‌ها نشان داد که حرکت عابر پیاده به‌گونه‌‌ای همسو با عناصر شاخص شهری جریان می‌یابد. همچنین، پیوستگی پیاده‌روها و ایجاد مناطق ایمن عبور عابر پیاده مؤلفه‌های کلیدی در درجه بعدی شناخته‌شدند. این پژوهش، ترکیب پوشش گیاهی با مسیرهای حرکتی را در افزایش جذابیت و تمایل برای راه‌رفتن مؤثر یافت و تأکید دارد که یکپارچه‌سازی مؤلفه‌های طبیعی و مصنوع در طراحی محیط شهری، نه تنها بهبود جریان حرکت پیاده و کیفیت فضاهای شهری را در پی دارد، بلکه بطور مستقیم بر افزایش تعاملات اجتماعی و پویایی فضاهای شهری مؤثر است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به برنامه‌ریزان و طراحان شهری کمک کند تا با درک بهتر از ارتباط بین طراحی محیط و رفتار اجتماعی، محیط‌های شهری پویاتر و کارآمدتری را طراحی کنند.

تازه های تحقیق

هدف از انجام این پژوهش، شناسایی عوامل طراحی محیط تأثیرگذار بر حرکت عابر پیاده در فضاهای شهری بود. در این پژوهش، تحلیل‌های نحوفضا بر طرح موجود میدان تجریش اعمال شد تا عوامل مؤثر بر حرکت عابران شناسایی شوند. درحالی‌که مطالعات پیشین عمدتاً به تأثیرات کلی طراحی کالبدی پرداخته‌اند، این پژوهش با ترکیب تحلیل‌های نحوفضا و مشاهدات میدانی، ارتباط دقیق‌تری بین ویژگی‌های کالبدی و رفتار عابران در میدان تجریش ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که تحلیل نحوفضا، در کنار داده‌های میدانی می‌تواند ابزاری قدرتمند برای بهینه‌سازی مسیرهای پیاده و افزایش خوانایی فضایی در شهرهای پرتردد باشد. یافتهها نشان داد که ویژگی‌های ساختاری و کیفیت طراحی کالبد محیط، تأثیر مستقیمی بر مسیریابی عابران پیاده در فضای شهری دارند. مهم‌ترین عوامل شناسایی شده شامل اتصال نزدیک و کوتاه مسیرهای عابر پیاده با عناصر شاخص شهری، پیوستگی پیاده‌روها، تأمین ایمنی عابران پیاده با ایجاد اتصالات کوتاهتر‌ و جزایر پناهگاهی در میانه تقاطع‌ها و خطوط عابر پیاده متناسب است. نتایج میدانی نشان داد که ارتباط بصری پایدار با عناصر شاخص شهری، تأثیر قابل‌توجهی در هدایت مسیرهای حرکتی عابران دارد. یافته‌ها تأیید می‌کنند که عابران مسیرهای کوتاه‌تر و مستقیم‌تر را ترجیح می‌دهند.

این پژوهش با ترکیب تحلیل‌های نحوفضا و مشاهدات میدانی، چارچوبی نوین برای درک رفتار عابران ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهند که تحلیل نحوفضا می‌تواند معیارهای جدیدی برای طراحی محیط‌های پیاده‌محور فراهم کند. توصیه‌های عملی این پژوهش شامل افزایش فضای سبز در مسیرهای پیاده، کاهش عرض سواره‌رو و تقویت ایمنی عابران است. در نتیجه ارتقاء شاخص اجتماعی فضاهای شهری، حاصل طراحی و ترکیب‌بندی مسیرهای حرکت پیاده با عناصر خدماتی و نشانه‌های شهری است که بعنوان پیکره شبکه دسترسی پیاده شناخته می‌شود. علاوه بر این، ترکیب فضاهای سبز با مسیرهای پیاده، جذابیت بصری و آسایش محیطی را برای عابران افزایش می‌دهد. درنتیجه، طراحی محیط و منظر شهری با درنظر گرفتن نیازهای فیزیکی و بصری عابران پیاده، حضور آن‌ها را در فضاهای شهری تقویت کرده و تعاملات اجتماعی را افزایش می‌دهد. همچنین عوامل ساختاری و کالبدی محیط مصنوع و طبیعی، در توسعه سرمایه‌های فرهنگی-اجتماعی نقش کلیدی دارند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که در طراحی فضاهای شهری آینده، در نظر گرفتن نیازهای حرکتی و بصری عابران پیاده، نقش کلیدی در بهبود دسترسی، افزایش ایمنی و ارتقای کیفیت تجربه شهری خواهد داشت. این نتایج می‌توانند برای برنامه‌ریزان شهری و طراحان محیطی، مبنای مناسبی برای بهینه‌سازی مسیرهای پیاده و افزایش کیفیت فضاهای شهری باشند. به‌کارگیری این اصول در بازطراحی میدان‌های شهری مشابه، به ارتقای پویایی شهری و بهبود تجربه حرکتی عابران پیاده کمک خواهد کرد. همچنین نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری در حوزه بهبود زیرساخت‌های پیاده‌مدار باشد. تصمیم‌گیران شهری می‌توانند از این یافته‌ها برای طراحی بهتر معابر و ایجاد فضاهای شهری کارآمدتر بهره ببرند. اگرچه این پژوهش در محدوده میدان تجریش انجام شد، اما روش و نتایج آن می‌توانند در سایر بافت‌های تاریخی و شهری نیز مورد استفاده قرار گیرند. مقایسه‌ی این یافته‌ها با مطالعات مشابه در سایر میدان‌های شهری می‌تواند به درک عمیق‌تری از الگوهای حرکتی عابران در محیط‌های متنوع منجر شود. این پژوهش عمدتاً بر تحلیل‌های کالبدی و فضایی متمرکز بوده است، اما پژوهش‌های آتی می‌توانند با درنظرگرفتن جنبه‌های اجتماعی-اقتصادی و روان‌شناختی عابران، و یا با ادغام فناوری‌های هوشمند مانند مدل‌های پیش‌بینی حرکت عابران و داده‌های GPSدیدگاه جامع‌تری ارائه دهند و تأثیرات مشابه را در بافت‌های مختلف شهری بررسی کنند تا الگوهای حرکت عابران در محیط‌های متنوع ارزیابی شود.

کلیدواژه‌ها

10.22034/jprd.2025.64343.1152

موضوعات

طراحی شهری

عنوان مقاله [English]

Analyzing the Role of Environmental Design in Social Life with an Emphasis on Pedestrian Movement (Case Study: From Tajrish Square to Ghods Square)

نویسندگان [English]

Azadeh Mohajer Milani ¹
Homa Assarzadeh ²

¹ University of Tehran

² Department of Environmental Design, Faculty of Environment, University of Tehran

چکیده [English]

The phenomenon of urbanization has brought about major changes in cities, which are often not sufficiently correlated with social needs. Therefore, in recent decades, planning to improve social interactions in urban spaces has been recognized as a turning point in urban development. This study considers the identification of urban infrastructures responsive to pedestrian needs as one of the most fundamental ways to establish necessary social connections, and in response to the question of how environmental design affects pedestrian movement in urban space, it conducted a combined approach of Space Syntax Analysis and field perception in a case study from Tajrish Square to Ghods Square. This method provides a comprehensive interpretation of the impact of the body on the perception and movement behavior of citizens and leads to the identification of appropriate physical changes to significantly improve social interactions. The results of the analyses showed that pedestrian movement flows in accordance with the urban index elements. The continuity of pavements and the creation of safe pedestrian crossings were also identified as key components at the next level. This study found that the combination of vegetation and footpaths was effective in increasing the attractiveness and desire to walk, and emphasizes that the integration of natural and man-made components in the design of the urban environment not only improves pedestrian flows and the quality of urban spaces, but also has a direct impact on increasing social interactions and the dynamism of urban spaces. The findings of this study can help urban planners and designers to design more dynamic and efficient urban environments by better understanding the relationship between environmental design and social behavior.

کلیدواژه‌ها [English]

Responsive urban environment
Social interactions
Space Syntax Analysis
Mixed Methods Research

اصل مقاله

هدف: پدیده شهرنشینی، تحولات گسترده‌ای را در سطح شهرها رقم زد که همبستگی کافی با نیازهای اجتماعی ندارد. از این رو در چند دهه اخیر، برنامه‌ریزی پیرامون بهبود تعاملات اجتماعی در فضاهای شهری بعنوان نقطه عطفی در تحولات شهرسازی شناخته شده‌است. این پژوهش شناسایی زیرساخت‌های شهری پاسخگو به نیازهای عابر پیاده را بعنوان یکی از اساسی‌ترین شیوه‌های برقراری ارتباطات اجتماعی ضروری دانست.

روش پژوهش: در پاسخ به این پرسش که طراحی محیط چه تأثیری بر حرکت عابر پیاده در فضای شهری می‎گذارد، رویکردی ترکیبی از تحلیل‌ نحوفضا و برداشت‌ میدانی در نمونه موردی میدان تجریش تا میدان قدس انجام‌داد. این روش، تفسیر جامعی از تأثیر کالبد بر ادراک و رفتار حرکتی شهروندان ارائه می‌کند و منجر به شناسایی تغییرات کالبدی مناسب جهت بهبود قابل توجه تعاملات اجتماعی می‌شود.

نتایج: نتایج تحلیل‌ها نشان داد که حرکت عابر پیاده به‌گونه‌ای همسو با عناصر شاخص شهری جریان می‌یابد. همچنین، پیوستگی پیاده‌روها و ایجاد مناطق ایمن عبور عابر پیاده مؤلفه‌های کلیدی در افزایش حرکت پیاده شناخته‌شدند.

نتیجه‌گیری: این پژوهش، ترکیب پوشش گیاهی با مسیرهای حرکتی را در افزایش جذابیت و تمایل برای راه‌رفتن مؤثر یافت و تأکید دارد که یکپارچه‌سازی مؤلفه‌های طبیعی و مصنوع در طراحی محیط شهری نه تنها بهبود جریان حرکت پیاده و کیفیت فضاهای شهری را در پی دارد بلکه بطور مستقیم بر افزایش تعاملات اجتماعی و پویایی فضاهای شهری مؤثر است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به برنامه‌ریزان و طراحان شهری کمک کند تا با درک بهتر از ارتباط بین طراحی محیط و رفتار اجتماعی، محیط‌های شهری پویاتر و کارآمدتری را طراحی کنند.

مراجع

پور محمدی محمدرضا؛ سعادت‌جو مهری. (1403). ارزیابی ابعاد رویکرد توسعه پایدار شهری در بهبود فضاهای سبز شهری (نمونه موردی: منطقه 10 کلانشهر تبریز). فصلنامه فضای شهری و حیات اجتماعی، 3(8), 19-44. doi:10.22034/jprd.2024.59688.1072

مرادیان میثم؛ رخشانی نسب حمیدرضا؛ طیب ‌نیا سید هادی. (1401). ارزیابی کارایی معابر جهت تعیین بهینه‌ترین مسیر خروج از بافت در زمان بروز زلزله (مطالعه موردی: بافت مرکزی شهر زاهدان). فصلنامه فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3), 39-53. doi:10.22034/jprd.2023.50613.1002

مصیب‌زاده علی؛ خیاط سلیقه‌دار شراره. (1401). کاربست تکنیک چیدمان فضایی جهت بازآفرینی و هویت‌بخشی کالبدی محلات شهری (نمونه موردی: محله عسگرخان شهر ارومیه). فصلنامه فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3), 89-105. doi:10.22034/jprd.2023.55405.1031

Pourmohammadi, M R, & Saadatjou, M. (2024). Evaluating the Dimensions of the Sustainable Urban Development Approach in Improving Urban Green Spaces (Case Study: District 10 of Tabriz Metropolis). Urban Space and Social Life Quarterly, 3(8), 19–44. [In Persian]

Moradian, M, Rakhshani Nasab, H.R, & Tayyebnia, S.H. (2022). Assessing Street Efficiency to Determine the Optimal Evacuation Routes in the Event of an Earthquake (Case Study: Central Area of Zahedan City). Urban Space and Social Life Quarterly, 1(3), 39–53. [In Persian]

Mosibzadeh, A, & Khayyat Salighehdar, S. (2022). Applying Space Syntax Technique for Urban Neighborhood Regeneration and Physical Identity Enhancement (Case Study: Asgar Khan Neighborhood, Urmia City). Urban Space and Social Life Quarterly, 1(3), 89–105. [In Persian]

Adeniran, A., & Fadamiro, J. A. (2015). Urban open space transition and management in Lagos, Nigeria. Management of Environmental Quality An International Journal, 26(6), 951-965. doi:10.1108/MEQ-05-2013-0051

Afrooz, A., White, D., & Parolin, B. (2018). Effects of active and passive exploration of the built environment on memory during wayfinding. Applied Geography, 101, 68-74. doi:10.1016/j.apgeog.2018.10.009

Appleyard, D., Gerson, M., & Lintell, M. (1981). Livable Streets. The University of California Press.

Baeza, J. L., Carpio-Pinedo, J., & Sievert, J. (2021). Modeling Pedestrian Flows: Agent-Based Simulations of Pedestrian Activity for Land Use Distributions in Urban Developments. Sustainability, 13(16). doi:10.3390/su13169268

Benedikt, M. (1979). To Take Hold of Space: Isovists and Isovist Fields. Environment and Planning B Planning and Design, 6(1), 47-65. doi:10.1068/b060047

Bentley, I., McGlynn, S., & Smith, G. e. (1985). Responsive Environments. London: Routledge. doi:10.4324/9780080516172

Conzen, M. (1960). Alnwick, Northumberland: a study in town-plan analysis. London: George Philip.

Cullen, G. (2004). The Concise Townscape. (M. Tabibian, Trans.) Tehran: University of Tehran Press.

Desouza, K., & Xie, Y. (2021). Organizational Robustness and Information Systems. 54th Annual Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS 2021). doi:10.24251/HICSS.2021.736

Gaglione, F., Gargiulo, C., & Zucaro, F. (2022). Where can the elderly walk? A spatial multi-criteria method to increase urban pedestrian accessibility. Cities. doi:10.1016/j.cities.2022.103724

Gebremariam, D., Kuhilen, T., & Seboka, H. e. (2024). Effect of Sidewalk Design and Obstructions on Pedestrian Mobility: A Case Study of the Main Streets of Mekelle City, Northern Ethiopia. Advances in Civil Engineering. doi:10.1155/2024/5672280

Gehl, J. (1987). Life Between Buildings: Using Public Space. New York: Van Nostrand Reinhold.

Gehl, J. (2010). Cities for People. Washington, DC: Island Press.

Gibson , J. J. (1950). The Perception of the Visual World (1st ed.). Oxford: Houghton Mifflin.

Hall, T. (2015). The Robust City (1 ed.). London: Routledge. doi:10.4324/9781315755014

Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The Social Logic of Space. Cambridge university press.

Hillier, B., Penn, A., Hanson, J., & Grajewski, T. (1993). 'Natural movement: or,configuration and attraction in urban pedestrian movement'. Environment andPlanning B: Planning and Design, 20(1), 29-66.

Hillnhütter, H. (2021). Stimulating urban walking environments – Can we measure the effect? Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 49(1), 275-289. doi:10.1177/23998083211002839

Jabbari, M., Fonseca, F., & Smith, G. e. (2023). The Pedestrian Network Concept: A Systematic Literature Review. Journal of Urban Mobility, 3. doi:10.1016/j.urbmob.2023.100051

Jacobs, A. B. (1993). Great Streets. Cambridge, MA: The MIT Press.

Jia, X., Murakami, H., & Feliciani, C. e. (2021). Pedestrian lane formation and its influence on egress efficiency in the presence of an obstacle. Safety Science, 144. doi:10.1016/j.ssci.2021.105455

Kim, Y., & Brown, R. (2022). Effect of meteorological conditions on leisure walking: a time series analysis and the application of outdoor thermal comfort indexes. International Journal of Biometeorology, 66, 1109-1123.

Ko, Y., & Radke, J. D. (2014). The effect of urban form and residential cooling energy use in Sacramento, California. Environment and Planning. B, Planning & Design, 41(4), 573-593. doi:10.1068/b12038p

Lang, M. H. (1999). Designing Utopia: John Ruskin's Urban Vision for Britain and America. The University of California: Black Rose Books.

Li, Y., Li, L., & Wang, W. e. (2024). How to enhance thermal comfort in greenway walking? An exploration of the physical environment, walking status, and emotional perspectives. Urban Climate, 56. doi:10.1016/j.uclim.2024.102053

Ma, F., Shi, W., & Yuen, K. F. (2020). Exploring the robustness of public transportation for sustainable cities: A double-layered network perspective. Journal of Cleaner Production, 265. doi:10.1016/j.jclepro.2020.121747

Ma, X., Chau, C. K., & Kit Lai, J. H. (2021). Critical factors influencing the comfort evaluation for recreational walking in urban street environments. Cities, 116. doi:10.1016/j.cities.2021.103286

Majer, S., & Sołowczuk, A. (2023). Traffic Calming Measures and Their Slowing Effect on the Pedestrian Refuge Approach Sections. Sustainability, 15(21). doi:10.3390/su152115265

McPhearson, T., Andersson , E., & Elmqvist, T. (2015). Resilience of and through urban ecosystem services. Ecosystem Services, 12, 152-156. doi:10.1016/j.ecoser.2014.07.012

Molyneaux, N., Scarinci, R., & Bierlaire, M. (2020). Design and analysis of control strategies for pedestrian flows. Transportation, 48, 1767–1807.

Mouratidis, K. (2021). Urban planning and quality of life: A review of pathways linking the built environment to subjective well-being. Cities, 115. doi:10.1016/j.cities.2021.103229

Paraskevopoulos, Y., Tisingdinos, S., & Andrakakou, M. (2020). “Associating Walkability Features With Pedestrian Activity in a Central Athens Neighborhood”. European Journal of Geography, 11(4). doi:10.48088/ejg.y.par.11.4

Pfiester, L. M., Thompson, R. G., & Zhang, L. (2021). Spatiotemporal exploration of Melbourne pedestrian demand. Journal of Transport Geography, 95. doi:10.1016/j.jtrangeo.2021.103151

Rashid, M. (2016). Robustness, Resiliency, and Universality in the Geometry of Urban Layouts. In The Geometry of Urban Layouts (pp. 221-231).

Sharifi, A. (2019). Resilient urban forms: A review of literature on streets and street networks. Building and Environment, 147, 171-187. doi:10.1016/j.buildenv.2018.09.040

Shawket, I. M., & Shaban, R. M. (2023). Unveiling the influence of urban revitalization on pedestrian flow and conduct: a case study in New Cairo, Egypt. HBRC Journal, 19(1), 141-159. doi:10.1080/16874048.2023.2243197

Sheng, Q., Jiao, J., & Pang , T. (2021). Understanding the Impact of Street Patterns on Pedestrian Distribution: A Case Study in Tianjin, China. Urban Rail Transit, 7, 209-225. doi:10.1007/s40864-021-00152-9

Sundling, C., & Jakobsson, M. (2023). How Do Urban Walking Environments Impact Pedestrians’ Experience and Psychological Health? A Systematic Review. Sustainability, 15(14). doi:10.3390/su151410817

Turner, A. (2001). Angular Analysis. 3rd International Symposium on Space Syntax, 7-11.

Van Holle, V., Van Cauwenberg, J., De Bourdeaudhuij, I., & al., e. (2016). Interactions between neighbourhood social environment and walkability to explain Belgian older adults’ physical activity and sedentary time. International Journal of Environmental Research and Public Health, 13(6). doi:10.3390/ijerph13060569

Van Nes, A., & Yamu, C. (2021). Introduction to Space Syntax in Urban Studies. Switzerland: Springer imprint. doi:10.1007/978-3-030-59140-3

Wei, W., Deng, Y., & Huang, L. e. (2022). Environment-deterministic pedestrian behavior? New insights from surveillance video evidence. Cities, 125. doi:10.1016/j.cities.2022.103638

Whyte, W. H. (1988). City Rediscovering the Center. New York: Doubleday.

Yamu, C., Van Nes, A., & Garau, C. (2021). Bill Hillier's Legacy: Space Syntax – A Synopsis of Basic Concepts, Measures, and Empirical Application. Sustainability, 13(6). doi:10.3390/su13063394

Yang, C., & Qian, Z. (2023). Street network or functional attractors? Capturing pedestrian movement patterns and urban form with the integration of space syntax and MCDA. URBAN DESIGN International, 28, 3-18.

Yıldırım, Ö. C., & Çelik, E. (2023). Understanding pedestrian behavior and spatial relations: A pedestrianized area in Besiktas, Istanbul. Frontiers of Architectural Research, 12(1), 67-84. doi:10.1016/j.foar.2022.06.009

Zayed, M. A. (2016). The effect of landscape elements on walkability in Egyptian gated communities. International Journal of Architectural Research, 10(2), 113-129.

تحلیل نقش طراحی محیطی بر حیات اجتماعی با تأکید بر حرکت عابر پیاده (مطالعه موردی: محدوده میدان تجریش تا میدان قدس)

اصل مقاله

اصل مقاله

مراجع

مراجع

دوره 4، شماره 14آبان 1404صفحه 142-124

دوره 4، شماره 14
آبان 1404
صفحه 142-124