نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی

نویسندگان

• نرگس محمودی ¹
• اکبر محمدی ²

¹ دکتری شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، استاد مدعو مرکز آموزش عالی فنی و مهندسی بویین زهرا، قزوین، ایران.

² استادیار، گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز آموزش عالی فنی و مهندسی بویین زهرا، قزوین، ایران.

چکیده

توسعه نامتوازن و نامتعادل سازمان فضایی شهری، امکان بهره‌مندی شهروندان از عدالت مکانی را سلب کرده است. پژوهش حاضر با انتخاب شهر قزوین به عنوان مطالعه موردی پژوهش در پی آن است تا با شناسایی عوامل کلیدی موثر بر پی‌جویی عدالت مکانی در سازمان فضایی شهری به ارائه راهکارهای باززنده‌سازی آن بپردازد. در این راستا، ابتدا 41 شاخص موثر بر عدالت مکانی در سازمان فضایی شهری از مطالعات اسنادی استخراج شدند. سپس، با بهره‌مندی از نظرات تیم دلفی، استفاده از تکنیک تحلیل ساختاری و نرم‌افزار میک‌مک، عوامل کلیدی یادشده، استخراج شدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «ایجاد تعادل میان نظام اسکان و جمعیت در محله‌های شهری»، «توسعه فضاهای عمومی همه‌شمول برای گروه‌های مختلف سنی و جنسی»، «توسعه زیرساخت‌های پیشرفته حمل‌ونقل درون و برون شهری»، «سازمان‌یابی فضا با برنامه‌ریزی مشارکتی»، «توسعه مسکن قابل استطاعت مختلط»، «تعدد گونه‌های اشتغال در سطح مناطق شهر»، «کاربست فناوری‌های نوین» و «بهره‌مندی از فرصت‌های سرمایه‌گذاری خصوصی در مناطق کم‌تر توسعه یافته» عوامل کلیدی موثر بر سازمان فضایی شهری با تاکید بر عدالت مکانی هستند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برقراری عدالت فضایی در سازمان فضایی شهری نیازمند توجه به خواست گروه‌های مختلف اجتماعی از سویی و پراکنش متعادل انواع کاربری‌ها از سوی دیگر است که این امر با استفاده از مشارکت شهروندان در سازمان‌یابی فضایی میسر می‌شود.

کلیدواژه‌ها

• سازمان فضایی
• عدالت مکانی
• تحلیل ساختاری ( (MICMAC
• قزوین

موضوعات

• برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

Identifying key factors affecting the development of urban spatial organization with a spatial justice approach (Case study: Qazvin city)

نویسندگان [English]

• Narges Mahmoudi ¹
• Akbar Mohammadi ²

¹ PhD in Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Visiting Lecturer at Buin Zahra Technical and Engineering Higher Education Center, Qazvin, Iran.

² Assistant Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Buin Zahra Technical and Engineering Higher Education Center, Qazvin, Iran.

چکیده [English]

The unbalanced and unequal development of urban spatial organization has deprived citizens of equitable access to spatial justice, resulting in growing spatial, social, and economic disparities throughout the urban fabric. This pattern is particularly pronounced in many Iranian cities, including Qazvin, where unequal access to urban services, infrastructure, and public spaces has created significant urban management challenges. The present study, selecting Qazvin as its case study, seeks to identify the key factors influencing the realization of spatial justice in urban spatial organization and to offer strategies for its revitalization and restructuring. The overarching objective is to formulate a more balanced and inclusive model of urban development in which all social groups enjoy equal opportunities to access urban resources, services, and spaces. In the initial stage of the study, 41 indicators influencing spatial justice in urban spatial organization were identified through comprehensive documentary and literature review. These indicators were then evaluated through expert consultations using the Delphi method. Structural analysis was conducted using MICMAC software to determine the most influential and interrelated factors. The research findings reveal that eight key factors are central to achieving spatial justice: balancing settlement patterns and population distribution across urban neighborhoods; developing inclusive public spaces for diverse age and gender groups; enhancing intra- and inter-city transport infrastructure; implementing participatory spatial planning; promoting affordable and mixed housing; increasing employment diversity across urban districts; integrating advanced technologies; and encouraging private investment in less-developed areas. These factors contribute directly to improving urban quality of life, reducing spatial inequalities, and increasing citizen satisfaction. Moreover, spatial justice, as a cornerstone of sustainable urban development, can enhance social cohesion and strengthen social capital. Nonetheless, barriers such as fragmented policymaking, lack of integrated planning, and insufficient responsiveness to residents’ needs can significantly limit the effectiveness of these efforts.

کلیدواژه‌ها [English]

• Spatial Organization
• Spatial Justice
• Structural Analysis (MICMAC)
• Qazvin