نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی
نویسندگان
1 استاد گروه برنامه ریزی و منطقه ای دانشگاه تبریز،تبریز،ایران
2 دانشیار گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی دانشگاه تبریز،تبریز،ایران
3 کارشناس ارشد مدیریت شهری گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی دانشگاه تبریز،تبریز،ایران
چکیده
منطقه صاحبالامر تبریز، به عنوان بخشی از بافت تاریخی شهر، با چالشهای متعددی از جمله ناکارآمدی بافت شهری، دسترسیهای نامناسب، ریزدانگی قطعات مسکونی، همجواری کاربریهای ناسازگار (به ویژه میدان ترهبار) و آسیبهای ناشی از آن مواجه است. این مسائل منجر به کاهش کیفیت زندگی ساکنین، رکود اقتصادی و افت جایگاه اجتماعی منطقه شده و ضرورت بازآفرینی آن را اجتنابناپذیر ساخته است. پژوهش حاضر با هدف ارائه طرحها و سیاستهای بازآفرینی بافت غربی بازار شتربان با رویکرد توسعه پایدار انجام شده است. این پژوهش از روش ترکیبی (کیفی-کمی) بهره برده است. در بخش کیفی، دادهها از طریق مطالعات کتابخانهای و بررسیهای میدانی گردآوری شده و با استفاده از تحلیل سوات، راهبردهای کلی بازآفرینی شناسایی شدهاند. یافتههای سوات نشان داد که راهبرد محافظهکارانه مناسبترین استراتژی برای محدوده مورد مطالعه است. در بخش کمی، برای اولویتبندی دقیقتر راهبردها، از مدل تحلیل شبکهای استفاده شده است. در این مدل، معیارها و زیرمعیارهای مؤثر در بازآفرینی پایدار منطقه شناسایی و روابط بین آنها تحلیل شده است .نتایج تحلیل مدل شبکه ای نشان داد که سه راهبرد اصلی در بازآفرینی این محدوده ویژهای دارند که شامل؛ بافت تاریخی و فرهنگی شهری به عنوان اولویت نخست، ارتقای کیفیت تجربه گردشگری و ایجاد حس خاطرهانگیزی به عنوان اولویت دوم و ساماندهی فضاهای شهری و بهبود زیبای است. این راهبردها با تمرکز بر حفظ و احیای میراث فرهنگی، بهبود تجربه بازدیدکنندگان و ارتقای کیفیت محیطی، به جذب گردشگران، بهبود کیفیت زندگی ساکنین، رونق اقتصادی و در نهایت، تحقق توسعه پایدار در محدوده صاحبالامر و بازار شتربان غربی کمک میکنند.
تازه های تحقیق
پژوهش حاضر با تحلیل چالشها و ظرفیتهای محدوده صاحبالامر و بازار شتربان تبریز، راهبردهایی برای بازآفرینی پایدار تدوین کرد که هویت تاریخی، گردشگری و زیستپذیری را ارتقا میدهد. این راهبردها با احیای بناهای آققویونلوها، ساماندهی میدان ترهبار، و تقویت مشارکت محلی، کیفیت زندگی و تعاملات اقتصادی را بهبود میبخشند، که با سند ملی راهبردی احیاء (1393) همخوان است. بااینحال، پیامدهای اجتماعی بلندمدت نیازمند پژوهشهای آتی است. پیشنهاد میشود مرمت محدوده صاحبالامر با مصالح سنتی تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی، طراحی گذرهای پیادهمحور با تابلوهای روایی در بازار شتربان و کاشت گیاهان بومی در میدان ترهبار تحت مدیریت شهرداری تبریز اجرا شود. پایش از طریق نظرسنجیهای محلی و ارزیابیهای بصری، پایداری طرحها را تضمین میکند. در پاسخ به سوالات پژوهش ، نتایج نشان داد ؛ مجموعهای از هماهنگی در حوزههای کالبدی، فرهنگی، اجتماعی و زیستمحیطی امکان بازآفرینی پایداری را فراهم میکند. مرمت علمی بناهای تاریخی مانند مسجد صاحبالامر و کاروانسرای کشمشچیلر با مصالح سنتی، بازطراحیهای ناسازگار، ایجاد مسیرهای پیادهمحور با تابلوهای روایی، ساماندهی میدان ترهبار و توسعه فضاهای سبز با گیاهان بومی، از جمله این راهبردها هستند. همچنین، مشارکت مردمی از طریق آموزش، مشوقهای مالی و کمپینهای آگاهیبخش، به ارتقای تابآوری اجتماعی و پایداری بلندمدت منطقه کمک میکند. همچنین بازآفرینی با پیوند میان حفظ میراث فرهنگی، بهبود کیفیت زندگی و رونق اقتصادی، زمینه را برای توسعه تحقیقات ارائه شده میسازد. تبدیل کاروانسرای کشمشچیلر به موزه یا اقامتگاه، برگزاری رویدادهای فرهنگی، توسعه سیستم حملونقل پایدار، و ایجاد جاذبههای مهمی مانند نقاط عکاسی و تابلوهای دیجیتال، تجربههای منحصربه فرد برای بازدیدکنندگان رقم زده و باعث افزایش ماندگاری گردشگران، رشد کسب درآمد، و ایجاد فرصتهای شغلی جدید میشود.
کلیدواژهها
- راهبردهای باز آفرینی شهری
- توسعه و مدیریت پایدار شهری
- طراحی مسیرهای گردشگری
- فرآیند تحلیل شبکهای
- صاحب الامر -بازار شتربان تبریز
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Assessment of Regeneration Strategies for Deteriorated Urban Fabrics with an Approach to Sustainable Urban Development (Saheb-al-Amr Area - Bazar Shotorban, Tabriz)
نویسندگان [English]
- Hassan Mahmoudzadeh 1
- Firouz Jafari 2
- Ghazal Haghi 3
1 Professor, Department of Urban and Regional Planning, University of Tabriz
2 Associate Professor, Department of Urban and Regional Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz
3 MSc urban management, Department of Urban and Regional Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz
چکیده [English]
Abstract
The article discusses the significant transformations in urban development that occurred in the late 20th and early 21st centuries, leading to the emergence of "urban regeneration" as a response to uncontrolled development and a focus on economic growth. This approach emphasizes community participation and integrates economic, social, environmental, and cultural dimensions, evolving into the concept of "sustainable urban regeneration." The historic Sahib al-Amr district and Shotorban Bazaar in Tabriz is highlighted as an area in need of regeneration due to its cultural value but current physical deterioration, social decline, and economic challenges.
The study aims to identify and prioritize strategies for regenerating this district using a mixed-methods research design, including SWOT analysis and the Analytic Network Process (ANP) model. Key findings suggest that successful regeneration requires strategies that strengthen the area's historical identity, enhance tourism, organize urban spaces, and promote public participation. The top priority identified is "Strengthening the Historical and Cultural Identity of the Urban Fabric," followed by enhancing tourism experiences, organizing urban spaces, and promoting community awareness and participation. The study emphasizes the need for a comprehensive approach that addresses various aspects of sustainability for effective urban regeneration.
کلیدواژهها [English]
- Urban regeneration strategies
- sustainable urban development and management
- design of tourism routes
- network analysis process
- Sahib Al-Amr - Shetraban Bazaar
- Tabriz
محدوده صاحبالامر و بازار شتربان تبریز، بهعنوان بخشی از بافت تاریخی شهر، با چالشهایی نظیر فرسودگی کالبدی بناهای ارزشمند، زیرساختهای ناکارآمد، دسترسی محدود، کاربریهای ناسازگار و ناهنجاریهای بصری مواجه است که کیفیت زندگی ساکنان، اقتصاد محلی و جایگاه فرهنگی منطقه را تضعیف کرده است.
هدف:این پژوهش با هدف تدوین راهبردهای بازآفرینی پایدار شهری برای احیای این محدوده و ارتقای زیستپذیری آن انجام شد.
روش پژوهش:روش تحقیق این پژوهش ترکیبی (کیفی-کمی) میباشد؛ که در بخش کیفی، تحلیل سوات با بهرهگیری از مطالعات کتابخانهای، مشاهدات میدانی و مصاحبه با 12 ذینفع محلی (شامل ۴ نفر از ساکنان محلی، ۴ نفر از کارشناسان شهرسازی و ۴ نفر از مدیران شهری)، راهبرد محافظهکارانه (بهبود وضع موجود با تأکید بر نقاط قوت و کاهش ضعفها) را مناسبترین گزینه شناسایی کرد. در بخش کمی، با مدل تحلیل شبکهای (ANP) با ارزیابی وابستگیهای متقابل معیارها، سه راهبرد کلیدی از جمله؛ تقویت هویت تاریخی و فرهنگی (وزن نرمال 0.190)، ارتقای کیفیت تجربه گردشگری (0.046) و ساماندهی فضاهای شهری (0.064) را اولویتبندی شد.
نتایج و نتیجهگیری: نتایج پژوهش نشان میدهد؛ این راهبردها با احیای بناهای تاریخی دوره آققویونلوها، ساماندهی میدان ترهبار و ایجاد مسیرهای پیادهمحور(طراحی مسیر های گردشگری)، دسترسی به بازار را بهطور چشمگیر بهبود میدهد و باعث افزایش قابل توجه جذب گردشگر میشود.در نهایت، زمینه را برای بازآفرینی بافت فرسوده بر پایه اصول توسعه پایدار شهری ایجاد میکند. نوآوری پژوهش، در تلفیق مدل تحلیل شبکهای با تحلیل زمینهگرا ، برای پر کردن شکاف عدم توجه به هویت تاریخی معماری دوره آققویونلوها در بازآفرینی شهری و ارائه راهبرد های باز آفرینی (به خصوص توجه به راهکارهای بومی) میباشد. این راهبردها با سند ملی راهبردی احیاء (مصوب 1393) همخوانی داشته و از طریق تشکیل شوراهای محلی با مشارکت کسبه و با کاشت گیاهان بومی کمآب در ورودیهای بازار، ضمن بهبود منظر شهری و کاهش مصرف منابع به تابآوری اقلیمی منطقه نیز کمک میکنند. همچنین؛ مرمت بناهای تاریخی با استفاده از مصالح سنتی مانند ملات آهکی، نهتنها باعث حفظ هویت معماری بافت تاریخی میشود، بلکه پیوندی معنادار میان گذشته و آینده شهری را نیز حفظ میکند. در مجموع همه موارد هویت فرهنگی محدوده را تقویت کرده و چارچوبی عملیاتی برای بازآفرینی، توسعه و مدیریت پایدار شهری تبریز و سایر بافتهای تاریخی ایران ارائه میدهند.
)