نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیارجغرافیا و و برنامه ریزی شهری، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی،دانشگاه تبریز

2 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی،دانشگاه تبریز

10.22034/jprd.2024.59661.1071

چکیده

شهرنشینی روزافزون منجر به توسعه چشم‌گیر در تعدادی از مناطق شهری شده و علاوه بر آن تغییرات ساختار کاربری زمین به دلیل رشد و گسترش سریع مناطق شهری قابل ‌توجه بوده است. بر همین اساس، در پژوهش حاضر به مطالعه الگوهای زمانی و فضایی توسعه فیزیکی شهر ارومیه در طول دو دهه اخیر پرداخته شده است. پژوهش حاضر ابتدا با استفاده از تصاویر ماهواره لندست و تکنیک طبقه‌بندی ماشین بردار پشتیبان (SVM) اقدام به استخراج نقشه کاربری اراضی در سه سال 1382، 1392 و 1402 شده و در فاز بعدی به تحلیل روندهای مختلف و محاسبه نقش جمعیت با استفاده از مدل هلدرن پرداخته شده است. مطابق یافته‌های پژوش، گستره اراضی مسکونی شهر ارومیه از 2/4377 هکتار در سال 1382 به 7/5895 هکتار در سال 1392 و 6573 هکتار در سال 1402 افزایش یافته و زمین‌های زیادی به محدوده شهر الحاق یافته است. بررسی‌ها حاکی از توسعه فیزیکی شهر در جهات مختلف و به‌ویژه به سمت غرب و شمال بوده است که این روند به شدت با گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی و نیز ادغام روستاها در بافت شهری همراه گردیده است. همچنین، نتایج مدل هلدرن نیز نشان می‌دهد که در ده سال اول دوره 88 درصد از توسعه فیزیکی شهر ناشی از رشد جمعیت بوده که در ده سال دوم به 78 درصد تقلیل یافته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که به طور کلی توسعه فیزیکی شهر ارومیه از نوع اسپرال بوده و عوامل مختلفی از قبیل تغییر کاربری، رشد جمعیت و حاشیه‌نشینی در آن دخیل بوده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A temporal-spatial analysis of the expansion of Urmia city during the past two decades with an emphasis on identifying its influential components

نویسندگان [English]

  • Hadi Hakimi 1
  • Fardin mostafaei journi 2

1 tabriz university

2 Department of Urban Planning, Faculty of Environmental Science Planning, Tabriz University, Tabriz, Iran

چکیده [English]

The increase in urbanization has led to significant development in a number of urban areas, and in addition, changes in land use structure have been significant due to the rapid growth and expansion of urban areas. The city of Urmia is not exempted from this trend and its population and area have increased several times during the last few decades. Based on this, in the present study, the temporal and spatial patterns of the physical development of Urmia city during the last two decades have been investigated. The current research has been done in two basic stages. First, land use maps were extracted using Landsat satellite images and support vector machine classification technique in three years 1382, 1392 and 1402, and in the next phase, various trends were analyzed and the role of population was calculated using the Heldren model. According to Pejush's findings, the area of residential land in Urmia increased from 4377.2 hectares in 1382 to 5895.7 hectares in 1392 and 6573 hectares in 1402, and many lands were added to the city. Surveys have indicated the physical development of the city in different directions, especially towards the west and north, which is strongly associated with the expansion of informal settlements and the integration of villages into the urban context. Also, the results of Heldren's model also show that in the first ten years of the period, 88% of the city's physical development was due to population growth, which decreased to 78% in the second ten years. The results of the research show that in general, the physical development of Urmia city is of a spiral type and various factors such as land use change, population growth and marginalization were involved in it

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urbanization
  • physical development
  • Landsat
  • Urmia
 احدنژاد روشتی محسن؛ زلفی علی؛ شکری‌پور دیزج حسین. (1390). ارزیابی و پیش‌بینی گسترش فیزیکی شهرها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای چندزمانه و سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی شهر اردبیل 1400 – 1363)، آمایش محیط، (15): 124-107.
پوراحمد احمد؛ صالحی میشانی حیدر؛ وثوقی راد لیلا؛ رومیانی احمد. (1394). ارزیابی توسعه فیزیکی شهر ارومیه به‌منظور حفظ پوشش گیاهی و اراضی کشاورزی، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 19(54): 103-83.
 حاتمی‌نژاد حسین؛ قربانی رامین؛ فرهادی ابراهیم. (1398). بررسی روند توسعه فیزیکی کلان‌شهر کرمانشاه و ارائه الگوی بهینه جهات رشد، مجله آمایش جغرافیایی فضا، 9(31): 112-91.
 حاجی‌زاده بیگدلی علی؛ افضلی کورش؛ زیاری کرامت اله. (1401). ارزیابی و سنجش نقش شاخص‌های محیط طبیعی در توسعه کالبدی شهرها مطالعه موردی (شهرهای ایران)، فصل‌نامه جغرافیا و مطالعات محیطی، 11(42): 91-72.
 حسین‌زاده دلیر کریم؛ هوشیار حسن. (1385). دیدگاه‌ها، عوامل و عناصر مؤثر در توسعه فیزیکی شهرهای ایران، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 6: 226-213.
 حکمت‌نیا حسن؛ موسوی میرنجف؛ رسولی محمد؛ سعیدپور شراره. (1400). شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر در سیاست‌گذاری توسعه فیزیکی شهر ارومیه، فصل‌نامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 12(45): 70-55.
 خدمت‌زاده علی؛ موسوی میرنجف؛ محمدی ترکمانی حجت. (1399). تحلیلی بر تغییرات و پیش‌بینی روند کاربری اراضی شهر ارومیه با استفاده از مدل SVM و شبکه‌های عصبی، نشریه سنجش از دور و GIS ایران، 12(4): 72-53. 
 خمر غلامعلی؛ بلوچ ناهید. (1400). ارزیابی و تحلیل پهنه‌های بلافصل شهر نیک‌شهر به منظور تعیین جهات مناسب توسعه فیزیکی، فصل‌نامه آمایش محیط، 14(55): 189-169.
 شماعی علی؛ واحدی نژاد سیدحسین؛ آذرشب صغری؛ قاسمی مسلم. (1401). تحلیل فرایند توسعه کالبدی شهر و ارائه الگوی راهبردی مناسب آن، مطالعه موردی: شهر اهواز، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 22(67): 39-25.
شهرداری ارومیه. (1398). طرح تفصیلی یکپارچه شهر ارومیه. مهندسان مشاور طرح و آمایش، آذر 1398.
 صمدی علی؛ مصیب‌زاده علی؛ صابونچی امیرضیاء. (1401). ارزیابی تطبیقی وضعیت سکونتگاه‌های غیررسمی شهری با تأکید بر مؤلفه‌های رویکرد حق به شهر (مطالعه موردی: محلات کشتارگاه و اسلام‌آباد 2 شهر ارومیه)، نشریه مهندسی جغرافیایی سرزمین، 6(13): 660-647.
عاشری امامعلی؛ عبدالهی عبداله؛ کریم‌زاده سوران؛ عزیزی روژین. (1394). بررسی پیامدهای تغییر کاربری اراضی پیرامون شهری بر سکونتگاه‌های روستایی با استفاده از راهبرد مدل‌سازی سلول‌های خودکار. مطالعه موردی: شهرستان ارومیه، مجله آمایش جغرافیایی فضا، 5(18): 167-151.
 عباس‌پور فاطمه؛ احمدی‌زاده سیدسعیدرضا. (1400). ارزیابی توان توسعه شهری با رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره (مطالعه موردی: شهر قائن)، پژوهش‌های محیط‌زیست، 12(24): 91-102.
 عظیمی نورالدین؛ زالی نادر؛ آزاده سیدرضا. (1395). تحلیل الگوهای توسعه فیزیکی شهرهای ایران با توجه به متغیرهای جمعیتی، طبیعی و کالبدی، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 48(3): 473-461.
 قبادیان نژاد مهران؛ فلاحی غلامرضا. (1397). توسعه فیزیکی شهر شیراز و تاثیر آن در روند تغییرات پوشش گیاهی با استفاده از اتوماتای سلولی و روش فازی و تصاویر ماهواره‌ای،  مهندسی نقشه‌برداری و اطلاعات مکانی، 9(3): 60-51.
 قنبری ابوالفضل؛ کرمی فریبا؛ حیدری‌نیا سیداحمد. (1395). تحلیل روند رشد و توسعه ناموزون شهرهای میانه اندام در ایران (مطالعه موردی: شهر مرند- آذربایجان شرقی)، فصل‌نامه آمایش محیط، 33: 93-71.
 کرمی سونیا. (1401). بررسی تغییرات ساختاری جمعیت و نیاز به زمین و مسکن با رویکردهای باروری محتمل در افق 1410 ایران، نشریه برنامه‌ریزی شهری و توسعه منطقه‌ای، 1(3): 38-17.
لاله پور منیژه؛ اسمعیل‌پور مرضیه؛ پهلوانی فرزانه. (1400). بررسی توسعه کالبدی شهر خرم‌آباد با تأکید بر شاخص‌های توسعه درونی شهر، نشریه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 16(4): 934-919.
 محمودزاده حسن؛ درخشانی کبری؛ مؤمنی سحر. (1398). مدل‌سازی تأثیرات حاشیه‌نشینی بر تغییرات شهر ارومیه و پیش‌بینی توسعه فیزیکی شهر با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای تا افق 1410، نشریه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 51(4): 890-871.
 محمودزاده حسن؛ زینی گلدر فاطمه؛ محمدپور سنگانی زینت. (1401). بررسی تطبیقی تغییرات ساختاری سیمای سرزمین پایه الگوهای توسعه شهری کلان‌شهر تبریز، ارومیه و شهر مراغه، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(82): 226-211.
 مصیب زاده علی؛ بقائی مریم. (1402). تبیین وضعیت برخورداری و نحوه توزیع فضای سبز در مناطق شهری با رویکرد عدالت فضایی (نمونه موردی: مناطق پنجگانه شهر ارومیه)، نشریه برنامه‌ریزی شهری و توسعه منطقه‌ای، 2(4): 71-57.
 ملکی کیومرث؛ علی اکبری اسماعیل؛ محمودزاده حسن؛ پاهکیده اقبال. (1401). ریسک‌پذیری توسعه فیزیکی شهر کرمانشاه در مقابل خطر زلزله با رویکرد پدافند غیر عامل، نشریه برنامه‌ریزی شهری و توسعه منطقه‌ای، 1(2): 114-95.
مؤذنی مهدی؛ پورمحمدی محمدرضا. (1399). مدل‌سازی زمانی – مکانی روند توسعه شهرها با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی با استفاده از مدل Markov-Ca (مطالعه موردی: شهر پارس‌آباد مغان)، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(73): 377-349.
 Dai, W., Dai, Wو (2019), Effects of urban expansion on environment by morphological study, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 5: p052004, IOP Publishing.
 Feng, L. (2009), Applying remote sensing and GIS on monitoring and measuring urban sprawl. A case study of China, International journal of sustainability, technology and humanism, (4): 47-56.
Girma, B., Shata, B., Sisay, G. (2023), Factors and actors of urban expansion: The case of Dukem Town, Ethiopia, European Journal of Sustainable Development Research, 7(1): em0208.
 Gottdiener, M., Budd, L., Lehtovuori, P. (2015), Key concepts in urban studies, Sage, 187p.
 Güneralp, B., Reba, M., Hales, B. U., Wentz, E. A., & Seto, K. C. (2020), Trends in urban land expansion, density, and land transitions from 1970 to 2010: A global synthesis, Environmental Research Letters, 15(4): 044015.
Hanberry, B. B. (2023), Urban land expansion and decreased urban sprawl at global, national, and city scales during 2000 to 2020, Ecosystem Health and Sustainability, 9: 0074.
 Kranjčić, N., Medak, D., Župan, R., Rezo, M. (2019), Support vector machine accuracy assessment for extracting green urban areas in towns, Remote Sensing. 11(6): 655.
 Li, G., Sun, S., Fang, C. (2018), The varying driving forces of urban expansion in China: Insights from a spatial-temporal analysis, Landscape and Urban Planning, 174: 63-77.
 Mahtta, R., Fragkias, M., Güneralp, B., Mahendra, A., Reba, M., Wentz, E. A., & Seto, K. C. (2022), Urban land expansion: the role of population and economic growth for 300+ cities, Npj Urban Sustainability, 2(1): 5.
 Oriye, O. (2016), Uncontrolled urban expansion, population growth and urban development in Ado-Ekiti, Nigeria, International Journal of Architecture and Urban Development, 6(4): 5-12.
 Rahman, G., Chandio, N. H., Moazzam, M. F. U., Al Ansari, N. (2023), Urban expansion impacts on agricultural land and thermal environment in Larkana, Pakistan, Frontiers in Environmental Science, 11: 1115553.
Shirvani Moghadam, S., Saeidi Mofrad, S. (2018), Urban sprawl trend analysis using statistical and remote sensing approach Case Study: Mashhad City, Creative City Design, 1(1): 1-8.
Sridhar, M. B., Sathyanathan, R. (2022), Assessment of urban expansion and identification of sprawl through delineation of urban core boundary, Journal of Landscape Ecology, 15(3): 102-120.
 Sun, W., Shan, J., Wang, Z., Wang, L., Lu, D., Jin, Z., & Yu, K. (2020), Geospatial analysis of urban expansion using remote sensing methods and data: A case study of Yangtze River Delta, China, Complexity, 2020: 1-12.
 Wei, L., Zhou, L., Sun, D., Yuan, B., & Hu, F. (2022), Evaluating the impact of urban expansion on the habitat quality and constructing ecological security patterns: A case study of Jiziwan in the Yellow River Basin, China, Ecological Indicators, 145: 109544.
Wu, W., Shuqing, Z., Geoffrey, M. H. (2019), Drivers of urban expansion over the past three decades: a comparative study of Beijing, Tianjin, and Shijiazhuang, Environ Monit Assess, 191(34): 1-15.
 Yousefi, S., Mirzaee, S., Tazeh, M., Pourghasemi, H., & Karimi, H. (2015), Comparison of different algorithms for land use mapping in dry climate using satellite images: a case study of the Central regions of Iran, Desert, 20(1): 1-10.
 Zhang, Z., Liu, F., Zhao, X., Wang, X., Shi, L., Xu, J., ... & Liu, B. (2018), Urban expansion in China based on remote sensing technology: a review, Chinese Geographical Science, 28: 727-743.
Zhou, W., Yu, W., Qian, Y., Han, L., Pickett, S. T., Wang, J., ... & Ouyang, Z. (2022), Beyond city expansion: multi-scale environmental impacts of urban megaregion formation in China, National Science Review, 9(1): nwab107.