نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی

نویسندگان

• محسن چشم میشی ¹
• محمدرضا پورمحمدی ²
• شهریور روستایی ³

¹ دانشجوی دکتری، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

² استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

³ استاد گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

هدف اصلی این پژوهش، تحلیل نظام‌مند پویایی روندهای مکانی جمعیت و تبیین نقش آنها در بازآرایی الگوی فضایی اسکان در سیستم شهری ایران طی دوره ۱۳۳۵–۱۳۹۵ است. در این راستا، با اتکا بر شاخص‌های ساختار فضایی، سازوکارهای تحول سلسله‌مراتب شهری و تغییر آرایش شبکه سکونتگاهی، الگوی مسلط اسکان در سیستم شهری کشور شناسایی می‌شود.پژوهش از نظر ماهیت، کاربردی–توسعه‌ای و از حیث روش، توصیفی–تحلیلی است. جامعه آماری شامل کلیه نقاط شهری در مقیاس ملی سیستم شهری ایران است. داده‌های جمعیتی هشت دوره سرشماری از مرکز آمار ایران استخراج شده است. تحلیل‌ها بر پایه شاخص‌های کمی ساختار فضایی شامل تغییرات طبقات شهری، تراکم جمعیت، شاخص‌های نخست‌شهری، شاخص‌های تمرکز و عدم‌تمرکز و شاخص‌های تعادل فضایی انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد تحولات مکانی جمعیت، ساختار فضایی اسکان در سیستم شهری ایران را دستخوش بازآرایی اساسی کرده است. رشد تعداد شهرها عمدتاً در طبقات پایین سلسله‌مراتب رخ داده، در حالی‌که تمرکز جمعیت به سطوح بالای آن، به‌ویژه شهرهای بزرگ و کلان‌شهری، منتقل شده است. الگوی تراکم جمعیت از ساختاری پراکنده و جزیره‌ای به الگویی متمرکز، خوشه‌ای و کریدوری گذار یافته است. اگرچه شدت نخست‌شهری در بلندمدت کاهش داشته، تمرکز در رأس سلسله‌مراتب همچنان تداوم دارد. هم‌زمان، شاخص‌های تمرکز و تعادل فضایی حاکی از تعدیل تمرکز مطلق، اما استمرار نابرابری و عدم تعادل فضایی در شبکه شهری کشور است. تحولات فضایی جمعیت طی شش دهه گذشته، الگوی فضایی اسکان در سیستم شهری ایران را به سوی ساختاری تمرکزگرا، قطبی و چندکانونی‌نامتوازن سوق داده و تحقق الگوی فضایی متعادل را با چالش مواجه ساخته است.

کلیدواژه‌ها

• سیستم شهری
• الگوی فضایی اسکان
• ساختار فضایی متعادل
• تحولات مکانی جمعیت
• ایران

موضوعات

• برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

Spatial Dynamics of Population Trends and Their Implications for the Reconfiguration of Settlement Spatial Patterns in Iran’s Urban System

نویسندگان [English]

• Mohsen Cheshm Mishi ¹
• Mohammadreza Pourmohammadi ²
• Shahrivar rostaei ³

¹ PhD Student, Department of Urban and Regional Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran

² Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz University, Tabriz, Iran.

³ Professor, Department of Urban and Regional Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran

چکیده [English]

The main objective of this study is to provide a systematic analysis of population spatial dynamics and to explain their role in the reconfiguration of the spatial settlement pattern within Iran’s urban system during the period 1956–2016. The research seeks to identify the dominant settlement pattern of the national urban system by relying on spatial structure indicators and examining the mechanisms underlying changes in urban hierarchy and the spatial arrangement of the settlement network.This research is applied–developmental in purpose and descriptive–analytical in methodology.The statistical population comprises all urban settlements within Iran’s national urban system. Population data from eight national population and housing censuses conducted between 1956 and 2016 were obtained from the Statistical Center of Iran. The analysis is based on a set of quantitative spatial structure indicators, including changes in urban size classes, population density estimated through spatial interpolation techniques in a GIS environment, primacy indices, concentration and deconcentration indices, and spatial equilibrium indicators.The findings indicate that population spatial transformations during the study period have fundamentally restructured the spatial settlement pattern of Iran’s urban system. Although the numerical growth of cities has mainly occurred within lower urban size classes, population concentration has increasingly shifted toward upper hierarchical levels, particularly large cities and metropolises. Density analysis reveals a transition from a dispersed and fragmented pattern to a concentrated, clustered, and corridor-based spatial structure. While primacy indices suggest a long-term decline in the dominance of the first city, concentration at the top of the urban hierarchy persists. Declining Herfindahl and rising Henderson indices reflect moderated absolute concentration and relative spatial dispersion. However, spatial equilibrium indicators—including rank–size, coefficient of variation, Gini coefficient, and the Lorenz curve—confirm the persistence of structural inequality and spatial imbalance.Overall, population spatial dynamics over six decades have transformed Iran’s urban system toward a concentration-oriented, polycentric pattern, challenging equilibrium

کلیدواژه‌ها [English]

• Urban system
• Spatial settlement pattern
• Balanced spatial structure
• Population spatial dynamics
• Iran