بررسی عوامل مؤثر در هویت فضاهای شهری: نمونه موردی پل‌های گردشگری تاریخی و معاصر

ناصری, پارمیس; زینالی عظیم, علی; شفیع زاده, اسدالله; بابازاده اسکوئی, سولماز

doi:10.22034/jprd.2025.62935.1115

نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکترای معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران.

² پژوهشگر فوق دکتری طراحی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

³ دانشیار گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران.

⁴ استادیار گروه معماری، واحد اسکو، دانشگاه آزاد اسلامی، اسکو، ایران.

10.22034/jprd.2025.62935.1115

چکیده

پل‌ها در فضاهای شهری معاصر و تاریخی جزئی از فضاهای گردشگری در شهر محسوب می‌شدند. با توجه به پیدایش موضوع هویت و اهمیت افراطی به مسائل عینی و عملکردی در دوره مدرن، حرکتی متضاد صورت گرفت که نظریه‌پردازان را بیشتر به سمت‌وسوی عوامل انسانی و معنایی معطوف کرد. هدف از این مطالعه بررسی عوامل مؤثر در هویت فضاهای شهری نمونه موردی پل‌های گردشگری تاریخی و معاصر می-باشد. این تحقیق با روش ترکیبی و با رویکرد کیفی در کمی «لانه به لانه»، ابتدا به جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای با تکنیک اسنادی در ارتباط با موضوع پرداخته است، سپس از تکنیک مصاحبه برای تدقیق مؤلفه‌های به‌دست‌آمده در مبانی نظری بهره برده است. مؤلفه‌های استخراج‌شده از پرسشنامه، با طیف لیکرت صورت گرفته و بین کاربران پل‌ها توزیع شده است. نتایج با نرم‌افزار«EViews» مورد تحلیل قرار گرفته و از آماره‌های مختلف در تحلیل نتایج استفاده شده است. از نتایج رگرسیونی، میانگین ضریب تعیین‌ پل‌های معاصر و تاریخی این‌گونه استنباط می‌شود که همواره در برهه‌های تاریخی از مؤلفه‌های مشخصی برای ایجاد هویت در پل‌ها به‌عنوان یک فضای شهری بهره می‌گرفتند، نکته حائز اهمیت در پل‌های تاریخی این امر است که با توجه به کالبد و تزئینات پل‌ها، فاکتور خانواده‌ نقش پر رنگی در ایجاد احساس تعلق مکانی داشته است در حالی که در پل‌های معاصر به علت هم‌جواری عملکردهای گوناگون، تفریحی، تجاری و گردشگری ضرایب مؤلفه‌های هویت در حوزه‌های اجتماعی و فضایی بیشتر است.

تازه های تحقیق

کیفیت فضاهای شهری به دلیل بی‌هویتی و هویت زدایی رو به افول گذاشته است،که در مقایسه ی بناهایی با عملکرد یکسان در طول تاریخ به ‌طور کامل مشهود است. یکی از این مجموعه بناها، شامل پل‌های شهری می شود که علاوه بر کارکرد جابه‌جایی، وظیفه ی ارتباط دهی و خاصیت تعامل اجتماعی نیز دارند. این پل ها توانسته‌اند، به‌عنوان عنصری نمادین در شهرها به صورت یکی از فضاهای خاطره‌انگیز برای مردم تداعی شوند، در گذشته بیشتر پل‌ها بر روی رودخانه‌ها بنا می شد. در حالیکه در دنیای معاصر پل به عنوان نقطه ی تلاقی میان دو سوی خیابان‌های شهری مورد استفاده قرار می گیرد. در این پژوهش پل‌های تاریخی که دارای کارکرد اجتماعی بوده، به‌عنوان نمونه ای هدفمند با پل‌های معاصر موفق مورد بررسی هویتی قرار گرفته‌ است. فرآیندی که تاکنون در میان هیچ دو پل دیگری انجام نشده است. همچنین هیچ‌گاه شاخص‌ها با روش‌های کیفی در حیطه ی مطالعاتی تدقیق سازی نشده و سپس راستی آزمایی نگردیده است. به طور معمول در این گروه از تحقیقات ابتدا پل ها مورد تحلیل‌های استنباطی به ‌وسیله ی قیاس قرار می‌گیرند و سپس به‌وسیله ی تکنیک‌های کیفی استخراج مقوله و مضمون انجام می‌گردد. این پژوهش از هر دو تکنیک در فرآیند تحقیق بهره برده است. نتایج پژوهش بیانگر این حقیقت است که مهم‌ترین عوامل برای طراحی پل‌ها و القای هویت مانند: (مؤلفه‌های خاطره‌انگیزی، امنیت و تعاملات اجتماعی) می باشد که علاوه بر این که با پدیدار گشتن این مؤلفه‌ها می‌توان باعث درک و القای هویت گردید و برای دیگر مؤلفه‌های محیطی جهت ارتقاء آن‌ها می‌توان از آن بهره برد. از همبستگی به‌دست‌آمده از نتایج رگرسیونی، میانگین ضریب تعیین‌های پل‌های تاریخی و معاصر این استنباط می‌شود که همواره هویت در برهه‌های تاریخی از مؤلفه‌های مشخصی برای ایجاد هویت در پل‌ها به‌عنوان یک فضای شهری بهره گرفته است،

کلیدواژه‌ها

موضوعات

برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

The Analysis of Factors Affecting the Identity of Urban Spaces: A Case Study of Historical and Contemporary Tourist Bridges

نویسندگان [English]

Parmis Naseri ¹
Ali Zeynali Aim ²
Asadollah Shafizadeh ³
Solmaz Babazadeh Oskouei ⁴

¹ PhD student in Architecture, Ahar Branch, Islamic Azad University, Ahar, Iran.

² Postdoctoral student in Urban Design, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tarbiat Dabir Shahid Rajaei University, Tehran, Iran.

³ Associate Professor, Department of Architecture, Ahar Branch, Islamic Azad University, Ahar, Iran.

⁴ assistant professor, Department of Architecture, Oskou Branch, Islamic Azad University, Oskou, Iran.

چکیده [English]

Bridges in contemporary and historical urban spaces were considered part of tourism spaces in the city. Due to the emergence of the issue of identity and the extreme importance of objective and functional issues in the modern period, an opposite movement took place that directed theorists more towards human and semantic factors. The purpose of this study is to investigate the effective factors in the identity of urban spaces, a case study of historical and contemporary tourism bridges. This research, with a mixed method and qualitative approach in quantitative "nest by nest", first collected library information with documentary technique related to the topic, then used the interview technique to verify the obtained components in theoretical bases. The components extracted from the questionnaire were made with a Likert scale and distributed among the bridge users. The results were analyzed with "EViews" software and various statistics were used in the analysis of the results. From the regression results, the average coefficient of determination of contemporary and historical bridges is deduced that in historical periods certain components were used to create identity in bridges as an urban space, the important point in historical bridges is that according to the body and decorations Bridges, the family factor has played a colorful role in creating a sense of belonging to a place, while in contemporary bridges, due to the proximity of various functions, entertainment, business and tourism, the coefficients of the identity components in the social and spatial fields are more.

کلیدواژه‌ها [English]

Identity
historical bridges
urban spaces
space users

اصل مقاله

پل‌ها در فضاهای شهری معاصر و تاریخی جزئی از فضاهای گردشگری در شهر محسوب می‌شدند. با توجه به پیدایش موضوع هویت و اهمیت افراطی به مسائل عینی و عملکردی در دوره مدرن، حرکتی متضاد صورت گرفت که نظریه‌پردازان را بیشتر به سمت‌وسوی عوامل انسانی و معنایی معطوف کرد. هدف از این مطالعه بررسی عوامل مؤثر در هویت فضاهای شهری نمونه موردی پل‌های گردشگری تاریخی و معاصر می باشد. این تحقیق با روش ترکیبی و با رویکرد کیفی در کمی «لانه به لانه»، ابتدا به جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای با تکنیک اسنادی در ارتباط با موضوع پرداخته است، سپس از تکنیک مصاحبه برای تدقیق مؤلفه‌های به‌دست‌آمده در مبانی نظری بهره برده است. مؤلفه‌های استخراج‌شده از پرسشنامه، با طیف لیکرت صورت گرفته و بین کاربران پل ها توزیع شده است. نتایج با نرم‌افزار«EViews» مورد تحلیل قرار گرفته و از آماره‌های مختلف در تحلیل نتایج استفاده شده است. از نتایج رگرسیونی، میانگین ضریب تعیین‌ پل‌های معاصر و تاریخی این‌گونه استنباط می‌شود که همواره در برهه‌های تاریخی از مؤلفه‌های مشخصی برای ایجاد هویت در پل‌ها به‌عنوان یک فضای شهری بهره می‌گرفتند، نکته حائز اهمیت در پل‌های تاریخی این امر است که با توجه به کالبد و تزئینات پل‌ها، فاکتور خانواده‌ نقش پر رنگی در ایجاد احساس تعلق مکانی داشته است در حالی که در پل‌های معاصر به علت هم‌جواری عملکردهای گوناگون، تفریحی، تجاری و گردشگری ضرایب مؤلفه‌های هویت در حوزه‌های اجتماعی و فضایی بیشتر است.

مراجع

برزگر، اسماء؛ نوراللهی، مجتبی، آرایش، محمد باقر (1402). ارائه مدل مفهومی با تاکید بر مولفه‌های اثربخش در هویت نماهای شهری بر اساس روش فراترکیب. هویت شهر، 17(1)، 87-102.

بصیری، مصطفی؛ زینالی عظیم، علی؛ آذر، علی (1400). تحلیل عوامل و مؤلفه‌های حس تعلق به مکان در محلات قدیمی شهر تبریز (نمونه موردی محله اهراب تبریز). دانش شهرسازی، 5(3)، 107-125.

پناهی، فاطمه؛ شهریاری، شهرزاد؛ دانش پور، علیرضا (1401). بررسی عوامل مؤثر بر تداعی مفهوم هویت در معماری و شهرسازی شیراز. فصلنامه علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه ریزی شهری، 13(48)، 1-16.

حسن پور لمر، سعید؛ اکبری نامدار، شبنم؛ طوفان، سحر (1401). گونه‌شناسی و عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری معماری پل‌های تاریخی استان گیلان (با نگاهی بر پل‌های ادوار تاریخی صفویه و قاجاریه). نشریه علمی مرمت و معماری ایران. ۱۲ (۳۰) :۱-۲

خراسانی زاده، فرنوش؛ صابری، حمید؛ مومنی، مهدی؛ موسوی، میر نجف (1399). تبیین ساختاری عوامل موثر بر سرزندگی در فضاهای عمومی شهری اصفهان از دیدگاه شهروندان و گردشگران. جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(72)، 151-181

خلیلی احمد، دهقانی مصطفی. (1399)، سنجش و تحلیل فضایی هویت شهری در مقیاس نواحی شهر جدید هشتگرد. پژوهش‌های معماری اسلامی، ۸ (۳): ۶۹-۸۸.

زینالی عظیم، علی؛ کرمی، اسلام (1402). ارزیابی یکپارچه دلبستگی و تعلق ساکنان شهر از مولفه‌های عملکردی زیست‌پذیری شهری و روابط اجتماعی همسایگان (مطالعه موردی: منطقه 8 تبریز). پژوهشهای دانش زمین، 14(3)، 130-148.

زینالی عظیم، علی (1401). تحلیل دل‌بستگی مکانی در شهر تبریز با به‌کارگیری مقیاس شهرهای هوشمند در دوراین بیمار کووید 19. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(3)، 65-80.

سبحانی، نوبخت؛ بیرانوندزاده، مریم؛ شاهینی فر، مصطفی؛ معیری، دنیا (1398). اولویت بندی فضاهای شهری اثرگذار در هویت شهری با استفاده از مدل‌های چند معیاره (مطالعه موردی: شهر بروجرد). فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، 9(35)، 495-507.

شاهچراغی، آزاده؛ بندر آباد، علیرضا (1395). محاط در محیط (کاربرد روانشناسی محیطی در معماری و شهرسازی)، چاپ دوم، تهران: سازمان جهاد دانشگاهی تهران.

قشقایی، رضا؛ موحد، خسرو؛ محمدزاده، حجت ا... (1395). ارزیابی حس تعلق به مکان با تأکید بر عوامل کالبدی و محیطی در سواحل شهری (مطالعۀ موردی: ساحل بوشهر). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 4(2)، 261-282.

کاویای راد، مراد؛ شاکری، هادی؛ جعفری، تیمور؛ قاسمی، علی اصغر (1402). تاثیر هویت‌های مکانی بر جهت دهی به الگوی فضایی رای (نمونه پژوهی: حوزه انتخابیه اسفراین). آمایش سیاسی فضا. ۵ (۴) :۴۱۱-۴۳۵

کرمی، اسلام؛ بصیری، مصطفی؛ زینالی عظیم، علی (1400). تحلیل دلبستگی به مکان و متغیرهای وابسته به آن در مکان‌های سوم شهری (نمونۀ موردی: پارک ائل‌گلی تبریز). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 9(3)، 735-759.

کوین لینچ، (1395). سیمای شهر(چاپ دوازدهم). ترجمه منوچهر مزینی، تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

مرزی، روژین؛ رضایی، محمود؛ حقانی، طوفان (1402). تبیین رابطه پیچیدگی بصری منظر شهری و هویت کالبدی آن (مورد پژوهش: هسته تاریخی شهر کرمانشاه). توسعه پایدار محیط جغرافیایی، 5(9)، 54-71.

مصیب زاده، علی؛ خیاط سلیقه دار، شراره (1401). کاربست تکنیک چیدمان فضایی جهت بازآفرینی و هویت‌بخشی کالبدی محلات شهری (نمونه موردی: محله عسگرخان شهر ارومیه). فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3)، 89-105

معتقد، محمد؛ سجادزاده، حسن (1400). نقش کیفیت محیطی بر دلبستگی به مکان در فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: میدان مرکزی شهر همدان). پژوهشهای جغرافیای انسانی، 53(2)، 599-616.

Barzegar, A., Norollahi, M., & Arayesh, M. B. (2023). Presenting a conceptual model with emphasis on effective components in the identity of urban facades based on the meta-synthesis method. City Identity, 17(1), 87–102. [In Persian]

Basiri, M., Zeinali Azim, A., & Azar, A. (2021). Analysis of factors and components of sense of place attachment in the old neighborhoods of Tabriz (Case study: Aharab neighborhood of Tabriz). Urban Studies, 5(3), 107–125. [In Persian]

Panahi, F., Shahriari, Sh., & Daneshpour, A. (2022). Investigating the factors influencing the evocation of identity in the architecture and urban planning of Shiraz. Scientific and Research Quarterly of Urban Research and Planning, 13(48), 1–16. [In Persian]

Hassanpour Lamer, S., Akbari Namdar, Sh., & Toofan, S. (2022). Typology and influential factors in the formation of the architecture of historical bridges in Gilan Province (with a view to the bridges of the Safavid and Qajar periods). Iranian Journal of Restoration and Architecture, 12(30), 1–2. [In Persian]

Khorasanizadeh, F., Saberi, H., Momeni, M., & Mousavi, M. N. (2020). Structural explanation of factors affecting liveliness in urban public spaces of Isfahan from the perspective of citizens and tourists. Geography and Planning, 24(72), 151–181. [In Persian]

Khalili Ahmad, & Dehghani, M. (2020). Measurement and spatial analysis of urban identity at the scale of districts of the new town of Hashtgerd. Islamic Architecture Studies, 8(3), 69–88. [In Persian]

Zeinali Azim, A., & Karami, E. (2023). Integrated evaluation of residents’ attachment and sense of belonging from the perspective of functional components of urban livability and neighbors’ social relations (Case study: District 8 of Tabriz). Earth Science Research, 14(3), 130–148. [In Persian]

Zeinali Azim, A. (2022). Analysis of place attachment in Tabriz using the smart city scale during the COVID-19 pandemic. Urban Planning Geography Studies, 10(3), 65–80. [In Persian]

Sobhani, N., Biranvandzadeh, M., Shahinifar, M., & Moeiri, D. (2019). Prioritization of urban spaces influencing urban identity using multi-criteria models (Case study: Borujerd city). Quarterly Journal of Geography (Regional Planning), 9(35), 495–507. [In Persian]

Shahcheraghi, A., & Bandar Abad, A. (2016). Immersed in the environment (Application of environmental psychology in architecture and urban planning) (2nd ed.). Tehran: Jihad Daneshgahi Press. [In Persian]

Qashqaei, R., Movahed, Kh., & Mohammadzadeh, H. (2016). Evaluation of sense of place attachment with emphasis on physical and environmental factors in urban coasts (Case study: Bushehr coast). Urban Planning Geography Studies, 4(2), 261–282. [In Persian]

Kaviay Rad, M., Shakeri, H., Jafari, T., & Ghasemi, A. A. (2023). The impact of place identities on guiding the spatial pattern of voting (Case study: Esfarayen electoral district). Political Spatial Planning, 5(4), 411–435. [In Persian]

Karami, E., Basiri, M., & Zeinali Azim, A. (2021). Analysis of place attachment and its dependent variables in urban third places (Case study: El-Goli Park of Tabriz). Urban Planning Geography Studies, 9(3), 735–759. [In Persian]

Lynch, K. (2016). The Image of the City (12th ed., M. Mozayeni, Trans.). Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]

Marzi, R., Rezaei, M., & Haghani, T. (2023). Explaining the relationship between visual complexity of the urban landscape and its physical identity (Case study: Historical core of Kermanshah city). Geographical Environment Sustainable Development, 5(9), 54–71. [In Persian]

Mosibzadeh, A., & Khayyat Salighehdar, Sh. (2022). Application of spatial configuration technique for regeneration and physical identity of urban neighborhoods (Case study: Asgar Khan neighborhood, Urmia). Urban Space and Social Life, 1(3), 89–105. [In Persian]

Motaqad, M., & Sajadzadeh, H. (2021). The role of environmental quality on place attachment in urban spaces (Case study: Central Square of Hamedan city). Human Geography Studies, 53(2), 599–616. [In Persian]

And´ehn, M., Hietanen, J., & Lucarelli, A. (2020). Performing place promotion: On implaced identity in marketized geographies. Marketing Theory, 20(3), 321–342. https://doi.org/10.1177/1470593119887497.

Belanche, D., Casaló, L., Flavián, C. (2017). Understanding the cognitive, affective and evaluative components of social urban identity: Determinants, measurement, and practical consequences. J. Environ. Psychol., 50, 138–153.

Birer, E., Adem, P. (2022). Role of public space design on the perception of historical environment: A pilot study in Amasya. Front. Archit. Res., 11(1): 13‒30 https://doi.org/10.1016/j.foar.2021.09.003

Cottrell, J.R., Cottrell, S. P. (2019). Sense of place predictors of perceived elects of a proposed island to mainland bridge on future experience. Isl. Stud. J. 14, 187–204.

Grebeniuk, I., V. (2022). The role of urban sculpture in forming the meaning of identity in modern urban planning. Municipal economy of cities, 37-41. doi: 10.33042/2522-1809-2022-6-173-37-41

Isa, M. I., Hedayati Marzbali, M., & Saad, S. N. (2022). Mediating role of place identity in the relationship between place quality and user satisfaction in waterfronts: A case study of Penang, Malaysia. Journal of Place Management and Development, 15(2), 130–148. https://doi.org/10.1108/JPMD-08-2020-0083.

Jeong, D, Choi, Y, Jin, L, Chon, J, (2019). Impact of Spatial Change on Tourism by Bridge Connections between Islands: A Case Study of Ganghwa County in South Korea. Sustainability, 11, 1-17; doi:10.3390/su11226516

Jurković, Z, Koški, Z, & Lovoković, D. (2021). PEDESTRIAN BRIDGES AS ELEMENTS OF THE NEW URBAN IDENTITY OF CITIES. Advances in Civil and Architectural Engineering, 12(22), 14–28. Retrieved from https://hrcak.srce.hr/ojs/index.php/acae/article/view/20076.

Lai, P.-H., Gudergan, S., Young, T., & Lee, K. (2021). Resident intention to invite friends, relatives, and acquaintances: The dynamic process of place identity as a motivator. Tourism Management, 84, 104251. https://doi.org/10.1016/j.

Mansour, H. M., Alves, F. B., da Costa, A. R. (2023). A Comprehensive Methodological Approach for the Assessment of Urban Identity. Sustainability, 15, 13350. https://doi.org/10.3390/su151813350.

Mohammed, Q, A., Ghafoor, A. l. (2023). Place Identity in Defining Urban Space of Border Rivers in Historical City Centers. Maǧallaẗ al-handasaẗ 40(02), 150–168. doi:10.31026/j.eng.2014.02.11.

Peng, J., Strijker, D., & Wu, Q. (2020). Place identity: How far have we come in exploring its meanings? Frontiers in Psychology, 11, 1-18. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.00294.

Proshansky, H. M., Fabian, A. K., & Aminoff, R. (1983). Place-identity: physical world socialization of the self. Journal of Environmental Psychology, 3, 57-83.

Radoine, H, (2016). Planning and shaping the urban form through a cultural approach, Published in 2016 by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, 7, place de Fontenay, 75352 Paris 07 SP, France.

Rezaei, M. (2021b). Paradigms in Form and Space Creation, 1. In M. Rezaei and M. Rezaei (Eds.), Reviewing Design Process Theories. Springer, Cham, 2, Cham, Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-030-61916-9_6.

Sacli, A. (2022). Spatial Effects of Globalization and Urban Identity. İdealkent, 13(37):2108-2128. doi: 10.31198/idealkent.1135044.

Samavati, S., Desmet, P. M. A., & Ranjbar, E. (2024). Happy urban public spaces: a systematic review of the key factors affecting citizen happiness in public environments Cities & Health, 1-17. https://doi.org/10.1080/23748834.2024.2358600.

Sattarzad Fathi, M., & Heidari, F. (2018). The role of façades in the formation of physical identity in the Iranian cities. International Journal of Human Capital in Urban Management, 3(1), 69-80. doi: 10.22034/ijhcum.2018.03.01.008.

Stepanchuk, A., Salyakhova, M., Salyakhova, V. (2021). Preserving identity while reorganizing urban spaces. E3S Web of Conferences 274(1):01017, http://dx.doi.org/10.1051/e3sconf/202127401017.

Strandberg, C., & Ek Styvén, M. (2024). The multidimensionality of place identity: A systematic concept analysis and framework of place-related identity elements. Journal of Environmental Psychology, 95(Complete). https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2024.102257.

Zaki, S. H., Haggag, A. G., & Selim, A. M. (2023). Novel criteria for sustainable use of urban spaces under bridges in cities by applying DEMATEL technique. International Journal of Urban Sustainable Development, 15(1), 299–320. https://doi.org/10.1080/19463138.2023.2267504.

بررسی عوامل مؤثر در هویت فضاهای شهری: نمونه موردی پل‌های گردشگری تاریخی و معاصر

اصل مقاله

اصل مقاله

مراجع

مراجع

دوره 4، شماره 15بهمن 1404صفحه 63-39

دوره 4، شماره 15
بهمن 1404
صفحه 63-39