نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی
نویسنده
عضو هیات علمی گروه معماری دانشگاه آزاداسلامی واحد هشترود،ایران
چکیده
مسکن یکی از مهمترین عناصر و عوامل دستیابی به توسعه پایدار مبتنی بر عدالت فراگیر است. چگونگی دستیابی به مسکن برای گروههای مختلف جامعه بهخصوص گروههای کمدرآمد و کیفیت و کمیت آن، یکی از مهمترین چالشهای پیش روی دولتها و جوامع است. ازآنجاکه مسکن نقشهای متفاوت و اساسی برای خانوارها دارد، همواره مطلوبیت در تملک آن بوده است، اما عوامل متعددی سبب شدهاند تا دسترسی به آن در شهرها بهویژه برای گروههای کمدرآمد دشوار باشد. تاکنون نیز برنامههای متفاوتی با عنوان «راهکار» رفع معضلات مسکن گروههای کمدرآمد شهری در دستور کار قرارگرفته است. اما این طرحها تنها مسکّنی برای زخم متورم مسکن در بین این گروههای درآمدی بوده است؛ تحلیل شرایط کنونی شهر تبریز در ارتباط با برنامهریزی مسکن اقشار کمدرآمد حاکی از آن است که فاصله کنونی سیستم با اهداف و آرمانهای طرح پایه آمایش و سند تدبیر توسعه استان آذربایجان شرقی بسیار زیاده میباشد بنابراین آنچه نیاز است تجدیدنظر در رویکردهای کلانِ مدیریتی و بهکارگیری ابزارهای جدید در برنامهریزی است. بدین منظور در این پژوهش سعی گردیده است که پیشرانهای کلیدی مؤثر بر تأمین مسکن مناسب برای گروههای کمدرآمد در شهر تبریز شناسایی و تحلیل شوند. در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی، 40 عامل اولیه در چهار بعد شاخصهای کالبدی- فضایی، شاخصهای اقتصادی، شاخصهای اجتماعی و شاخصهای زیستمحیطی استخراجشده و سپس با استفاده از روش دلفی مدیران، ماتریس اثرات متقاطع مؤلفهها تشکیل گردیده است.
تازه های تحقیق
شاخص نحوهی تصرف واحد مسکونی بر حسب مالکیت و یا اجارهای، از جمله شاخصهای پایه در شناخت بخش مسکن از ابعاد اقتصادی و اجتماعی است. ترنر در تجزیه و تحلیل مسکن سه خصیصه اساسی را مورد بحث دقیق قرار میدهد: 1- مفهوم فیزیکی مسکن 2- مکان قرار گرفتن مسکن 3- نحوهی تصرف. او معتقد است که مسکن آیدهآل، مسکنی است که از نظر کالبدی با استانداردهای مدرن همخوانی داشته باشد و در مکانی واقع شود که دستیابی بیدردسر به محل کار، خرید و تفریح را ممکن گرداند و بالاخره در نحوهی تصرف مسکن، امنیت وجود داشته باشد. در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران ازجمله شهر تبریز، تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد شهری تبدیل به یکی از بزرگترین چالشها شده است، اما در زمان حاضر در فرایند تهیه طرحهای توسعه شهری بهویژه طرح جامع از سوی مدیران و برنامهریزان شهری ایران توجه چندانی به راهبردهای کارآمد تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد نمیشود. کمدرآمدها در طرحهای شهری و برنامههای مسکن در ایران، کراراً و بهگونهای شگفتآور، شهروند بهحساب نیامدهاند؛ یعنی جایی در برنامهریزی رسمی برای آنها در نظر گرفته نشده است. درحالیکه مسکن در زمره اساسیترین و حساسترین بخشها در برنامهریزی توسعه اقتصادی و اجتماعی است و تأمین مسکن گروههای کمدرآمد بایستی یکی از اهداف اصلی در برنامههای مسکن ایران باشد. بنابراین ضرورت تغییر در رویکردهای سنتی شهری و اتخاذ رویکردهای جدید و کارآمد ازجمله رویکرد آیندهپژوهی، برای تغییر روند کنونی در شهرهای ایران، بیش از هرزمانی مشاهده میشود و لازم است که مدیریت شهرها ازاین رویکرد جدید و کارآمد برنامهریزی شهری بیشتر استقبال کنند که در صورت تحقق این مقوله میتوان چشمانداز روشنی برای شهرهای ایران بهویژه در بخش مسکن تصور کرد. در سکونتگاههای فقیرنشین شهر تبریز بیش از 400 هزار نفر زندگی میکنند که در چهار پهنه اصلی شهر توزیع یافتهاند. سیمای نامطلوب، پایین بودن سطح بهداشت عمومی و سلامتی، فقدان شغل رسمی و درآمد کافی، وجود خردهفرهنگهای خاص مناطق کوچک، تراکم جمعی، فقدان یا کم بودن امکانات آموزشی و رفاهی و پایین بودن سطح سواد و تحصیلات، اعتیاد، پیامدهای فرهنگی، مسکن غیرقابل اطمینان در برابر حوادث طبیعی پیامدهای روانشناختی، توسعه آثار منفی زیستمحیطی و عقب ماندن از توسعه پایدار و... از مشکلات عمده این سکونتگاههاست. در برخورد با این مشکلات نیز راهحلهای مختلفی ارائه و تجربهشده است ولی وضعیت کنونی، نشانگر ناکارآمد بودن راهکارهای در پیش گرفتهشده چند دهه گذشته است. بنابراین توجه ویژه و اساسی به پیشرانهای کلیدی بهدستآمده در این پژوهش و برنامهریزی با رویکرد جدید آیندهپژوهی میتواند در رفع این مشکلات و تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد شهری محدوده موردمطالعه بسیار مفید واقع گردد. در ماتریس تحلیل ساختاری، جمع اعداد سطرهای هر متغیر به عنوان میزان تأثیرگذاری و جمع ستونهای هر متغیر میزان تأثیرپذیری آن متغیر را نشان میدهد. بر اساس نتایج تحلیلی این ماتریس، متغیرهای بخش اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی محیطی بیشترین تاثیر را بر کمبود و عدک کمیت و کیفیت مسکنِ اقشار آسیب پذیر شهری در محلات مورد مطالعه کلانشهر تبریز داشتهاند و عوامل جمعیتی و کلان کمترین تاثیر را داشتهاند. همچنین متغیرهای بخش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و کالبدی نیز دارای بالاترین میزان تاثیرپذیری یودند. در مرحلهی بعدی برای به دست آوردن پیشرانهای کلیدی به تحلیل پایداری و ناپایداری سیستم پرداخته میشود. در این مرحله، همانگونه که در قسمت روش تحقیق نیز توضیح داده شد، نحوهی پراکنش متغیرها وضعیت پایداری و ناپایداری سیستم را تعیین میکند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Analyzing the key drivers of housing for vulnerable groups with a futures research approach in Tabriz metropolis
نویسنده [English]
- Leyla Soheylivand
Faculty member of the architecture department of Islamic Azad University, Hashtroud branch
چکیده [English]
Housing is one of the most important elements and factors in achieving sustainable development based on inclusive justice. How to access housing for different groups in society, So far, different programs have been put on the agenda under the title of "solutions" to resolve the housing problems of low-income urban groups. But these plans have only been a palliative for the swelling wound of housing among these income groups; The analysis of the current conditions of Tabriz city in relation to low-income housing planning indicates that the current distance between the system and the goals and ideals of the basic planning plan and the development plan document of East Azerbaijan province is very large, so what is needed is a revision of the macro-management approaches and the use of new tools in planning. For this purpose, this research has tried to identify and analyze the key drivers affecting the provision of suitable housing for low-income groups in Tabriz city. In this research, first, using the environmental and Delphi scanning techniques, 40 primary factors were extracted in four dimensions of physical-spatial indicators, economic indicators, social indicators and environmental indicators, and then using the managers' Delphi method, a matrix of cross-effects of the components was formed. In the next stage, the matrix was analyzed using the Miq-Maq software. Finally, considering the high score of direct and indirect influence of factors, sixteen main factors have been identified as key drivers in providing suitable housing for low-income groups in the Tabriz metropolis. Among the drivers studied, the physical-spatial dimension variables have the greatest impact on providing housing for the target groups in the study area, and the factors related to the environmental dimension have the lowest degree of impact.
کلیدواژهها [English]
- Housing planning
- low-income groups
- futures studies
- Tabriz
مسکن یکی از مهمترین عناصر و عوامل دستیابی به توسعه پایدار مبتنی بر عدالت فراگیر است. چگونگی دستیابی به مسکن برای گروههای مختلف جامعه به خصوص گروههای آسیب پذیر و کیفیت و کمیت آن، یکی از مهمترین چالش های پیش روی دولتها و جوامع است. تاکنون نیز برنامه های متفاوتی با عنوان «راهکار» رفع معضلات مسکن گروههای آسیب پذیر شهری در دستور کار قرارگرفته است. اما این طرح ها تنها مسکّنی برای زخم متورم مسکن در بین این گروههای آسیب پذیر بوده است؛ تحلیل شرایط کنونی شهر تبریز در ارتباط با برنامه ریزی مسکن اقشار آسیب پذیر حاکی از آن است که فاصله کنونی سیستم با اهداف طرح پایه آمایش و سند تدبیر توسعه استان آذربایجان شرقی بسیار زیاده میباشد. بدین منظور در این پژوهش سعی گردیده است که پیشران های کلیدی مؤثر بر تأمین مسکن مناسب برای گروههای آسیب پذیر در کلانشهر تبریز شناسایی و تحلیل شوند. در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی، 40 عامل اولیه در چهار بعد شاخصهای کالبدی- فضایی، شاخصهای اقتصادی، شاخصهای اجتماعی و شاخصهای زیستمحیطی استخراجشده و سپس با استفاده از روش دلفی مدیران، ماتریس اثرات متقاطع مؤلفهها تشکیل گردیده است. در مرحله بعدی از طریق نرم افزار میک مک نسبت به تحلیل ماتریس اقدام شده است. نتایج حاصل از پراکندگی متغیر ها در محور تأثیرگذاری و تأثیرپذیری عوامل در نرم افزار میکمک، حاکی از ناپایداری سیستم در محدوده مورد مطالعه است و بر همین اساس پنج دسته متغیر مورد شناسایی قرار گرفته است. درنهایت با توجه به امتیاز بالای اثر گذاری مستقیم و غیرمستقیم عوامل، شانزده عامل اصلی به عنوان پیشران های کلیدی در راستای تأمین مسکن مناسب برای گروههای آسیب پذیر در کلانشهر تبریز مورد شناسایی قرارگرفتهاند. از بین پیشران های مورد بررسی نیز، متغیر های بعد کالبدی-فضایی بیشترین تأثیر را بر تأمین مسکن گروههای موردنظر در محدوده موردمطالعه و عوامل مربوط به بعد زیستمحیطی کمترین درجه تأثیرگذاری را به خود اختصاص داده اند.
)