نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی

نویسندگان

• مصطفی مواساتی ¹
• حسن احمدزاده ²
• علی پناهی ³

¹ دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

² دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی‌شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

³ استادیارگروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

چکیده

آسیب‌پذیری در برابر زلزله یک مسئله‌ی بزرگ در شهرهای کشورهای مختلف محسوب می‌شود که در ابعاد مختلف دارای پیامدهای زیانباری می‌باشد. با شناسایی عوامل موثر بر کاهش آسیب‌پذیری و تاب آوری در مقابل زلزله می‌توان به مدیریت بحران و کاهش پیامدهای این مخاطره نائل آمد. بررسی وضعیت میزان آسیب‌پذیری مناطق مختلف کلان‌شهر تبریز بهنگام زلزله نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی‌ها، پیش‌بینی‌ها و اقدامات انجام‌شده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آن‌چنانی نداشته است. لذا هدف این پژوهش شناسایی پیشران‌های مؤثر بر کاهش آسیب‌پذیری و تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز در برابر زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، می‌باشد. این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری داده‌ها به ‌صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها به‌صورت آمیخته (کمی-کیفی) می‌باشد. جامعه آماری پژوهش، 35 نفر از خبرگان متخصص میان‌رشته‌ای در زمینه‌های آسیب‌پذیری و تاب‌آوری و رویکرد آینده‌ پژوهی هستند که با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب‌شده‌اند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراج‌شده و با تحلیل ساختاری در نرم‌افزار میک‌مک، یازده عامل اصلی به‌عنوان پیشران‌های کلیدی مؤثر بر کاهش آسیب‌پذیری و تاب‌آوری مورد شناسایی قرارگرفته‌اند. بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیر‌های بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیب‌پذیری مناطق مختلف کلان‌شهر تبریز در برابر بحران زلزله داشته‌اند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیت‌های بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است.

تازه های تحقیق

تعداد 44 عامل اثرگذار که ماحصل پرسش از خبرگان و متخصصان تاب‌آوری و مدیریت بحران بوده است توسط نرم‌افزار میک مک پردازش و تحلیل‌شده است تا بر اساس خروجی میک مک پیشران‌های کلیدی مؤثر بر آسیب­پذیری مناطق شهری در برابر بحران زلزله با تأکید بر مناطق مختلف کلان‌شهر تبریز، شناسایی گردد. این 44 عامل به‌قرار جدول (3) در چهار بعد شناسایی‌شده‌اند:

 

جدول 3. عوامل مؤثر بر روند آینده تاب‌آوری در برابر بحران زلزله با تأکید بر کلان‌شهر تبریز

بعد	متغیر
ساختاری-کالبدی	(x1)، تراکم ابنیه (دانه‌بندی)، (x2)، ترکیب توده و فضا (نسبت فضاهای ساخته شده به ساخته نشده)، (x3)، درصد بافت شطرنجی به اورگانیک محدوده، (x4)، نسبت قطعه‌بندی‌های منظم به نامنظم محدوده، (x5)، تعداد طبقات ساختمانی، (x6)، کیفیت واحدهای مسکونی (نسبت قطعات مرمتی و تخریبی به کل مساحت ساخته شده)، (x7)، کیفیت ساخت و اجرای سازه­ها، (x8)، قدمت ابنیه، (x9)، مصالح ساختمانی (مصالح اسکلت و مصالح پی)، (x10)، سطح اشغال واحد­های مسکونی، (x11)، تراکم ابنیه، (x12)، فاصله از گسل، (x13)، فاصله از مراکز خطرآفرین (x14)، همجواری با کاربری‌های ناسازگار، (x15)، توسعه و گسترش مراکز جمعیتی بر روی پهنه‌های لرزه‌خیز، (x16)، توجه به بهسازی و نوسازی ساختمان‌ها، (x17)، وضعیت زمین‌شناسی و لیتولوژی کلان‌شهر تبریز
شبکه راه­ها و سلسله‌مراتب دسترسی	(x18)، نسبت میانگین عرض معابر به تراکم جمعیتی، (x19)، دانه‌بندی بافت شهری (x20)، وجود دسترسی‌های متنوع و متعدد با کیفیت مناسب به نقاط مختلف شهر، (x21)، جنس مصالح و وضعیت کف معبر، (x22)، قابلیت اطمینان اجزای شبکه (جاده و پل ها)،  (x23)، درصد معابر بن نبست محدوده نسبت به کل مساحت معابر محدوده، (x24)، شیب معابر، (x25)، امنیت معابر
وضعیت خدمات و تأسیسات زیرساختی	(x26)، مکان‌یابی محدوده‌های خاص برای اسکان موقت، (x27)، مکان‌یابی صحیح مراکز خدمات رسان در موقع بحران، (x28)، پراکنش متعادل مراکز امدادرسان، (x29)، دسترسی به مراکز آتش‌نشانی، (x30)، دسترسی به مراکز درمانی و بیمارستان‌ها، (x31)، دسترسی به مراکز انتظامی، (x32)، دسترسی به مرکز هلال‌احمر، (x33)، دسترسی به اورژانس‌های اضطراری، (x34)، دسترسی به فضای باز و ایمن، (x35)، ایمن‌سازی شبکه‌های زیرساختی شهر(گاز، آب، برق، فاضلاب) در برابر بلایای طبیعی  با تأکید بر بحران زلزله، x36))، وجود زیرساخت‌های ارتباطاتی ازجمله خطوط پیام‌رسان، (x37)، وجود دستگاه‌های هشدار زلزله
اجتماعی-اقتصادی	(x38)، تراکم جمعیتی، (x39)، آموزش نیروها در بخش عملیاتی و مدیریتی، (x40)، توانایی مردم در استفاده از روش‌های صحیح مقابله با بحران، (x41)، آموزش مردم برای مقابله با خطرات احتمالی، (x42)، منابع دولت برای مدیریت ریسک (x43)، وجود فرهنگ نهادی و مشارکتی به‌منظور خودسازمانی، (x44)، جلوگیری از گسترش فقر و اسکان افراد با درآمد پایین در مناطق با ریسک بالا

مأخذ: یافته­های پژوهش: 1403

 

با توجه به 44 عامل اولیه شناسایی شده، ماتریس اثرات متقاطع با ابعاد 44 * 44 تشکیل گردید و جهت پردازش داده­ها وارد نرم‌افزار میک مک شد. جدول (4) نشان­دهنده ابعاد ماتریس و ویژگی‌های آن است.

 

جدول (4). مشخصات کلی ماتریس

شاخص	مقدار
ابعاد ماتریس	44
تعداد تکرار	2
تعداد صفرها (عدم تأثیر)	80
تعداد یک (تأثیر کم)	712
تعداد دو (تأثیر متوسط)	746
تعداد 3 (تأثیر زیاد)	398
تعداد p	0
کل	1856
درجه پرشدگی	95.86%

مأخذ: یافته­های پژوهش: 1403

 

چنانکه مشاهده می­شود، درجه پرشدگی ماتریس 86/95 درصد است. سهم بالای پرشدگی ماتریس، می­تواند تبیین‌کننده وجود ارتباط بین پیشران‌های انتخاب‌شده و روابط دودویی همسان بین پیشران‌ها باشد. این مسئله دشواری تصمیم­گیری در مورد آسیب­پذیری کلان‌شهر تبریز را در مقابل بحران زلزله آشکار می­نماید، چراکه وجود ارتباط زیاد بین پیشران‌ها بیانگر ضرورت اتخاذ راهکارهای دقیق و مطلوب برای پیشران‌های مختلف است چراکه عدم ارائه راهکار مطلوب برای هر پیشران، با توجه به ارتباط بین پیشران‌ها، ضروررتا باعث افت وضعیت سایر پیشران‌ها خواهد شد. در ارتباط با بقیه روابط نیز، بر اساس نتایج تحلیل ساختاری در نرم‌افزار میک مک، از مجموع روابط، امتیاز 80 رابطه، عدد صفر بوده است. این امر نشان­دهنده این است که عوامل بر یکدیگر تأثیر نداشته یا از همدیگر تأثیر نپذیرفته­اند که این تعداد نزدیک به 31/4 درصد از کل حجم ماتریس را به خود اختصاص داده است. همچنین از مجموع 1856 رابطه ممکن در این ماتریس، 712 رابطه عدد یک (36/38 درصد)، 746 رابطه عدد دو (19/40 درصد) و 398 رابطه، عدد سه (44/21 درصد) می‌باشد. نتایج به‌دست‌آمده نشان‌گر این است که روابط با شدت متوسط بالاترین میزان و روابط با شدت زیاد پایین‌ترین میزان را در سیستم دارا هستند. همچنین ماتریس بر اساس شاخص­های آماری با 5 بار چرخش داده­ای از مطلوبیت و بهینه­شدگی 100 درصد برخوردار بوده که حاکی از روایی بالای پرسشنامه و پاسخ­های آن است.

در مرحله بعدی به تحلیل عوامل کلیدی بر اساس موقعیت قرارگیری در پلان اثرگذاری اثرپذیری پرداخته می­شود. میزان اثرپذیری پیشران‌ها در کنار اثرگذاری مشخص­کننده ماهیت یک پیشران است، پیشران­هایی که تأثیرگذاری زیادی روی سایر پیشران‌ها دارند اما خود کمتر تحت تأثیر قرار می­گیرند، جزو پیشران‌های محیطی یا ورودی سیستم محسوب می­شوند، در مقابل پیشران­هایی که بیشترین اثرپذیری و کمترین اثرگذاری را دارند پیشران‌های هدف یا خروجی سیستم هستند. چنانکه در بخش روش­شناسی تحلیل ساختاری و نرم­افزار میک مک ذکر شد، متغیر­های سیستم بعد از ارزیابی اثراتشان بر یکدیگر توسط کارشناسان و بر اساس روابط ریاضی بین آن‌ها، روی یک نمودار (شبکه مختصات) با عنوان پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری قرار می‌گیرند که موقعیت آن‌ها در نمودار بیانگر وضعیت پیشران در سیستم و نقش آن‌ها در پویایی و تحولات سیستم در آینده است

کلیدواژه‌ها

• تاب‌آوری
• زلزله
• سناریونگاری
• کلان‌شهر تبریز

موضوعات

• جغرافیا و برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

Scenario planning and explanation of the key drivers affecting the resilience of metropolitan areas against the earthquake crisis

نویسندگان [English]

• mostafa movasati ¹
• Hassan Ahmadzadeh ²
• Ali Panahi ³

¹ PhD student in Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

² Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

³ Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran

چکیده [English]

Vulnerability to earthquakes is a big issue in the cities of different countries, which has harmful consequences in different dimensions. By identifying the effective factors on reducing vulnerability and resilience against earthquakes, crisis management and reducing the consequences of this hazard can be achieved. Examining the state of vulnerability of different areas of Tabriz metropolis during the earthquake shows that the plans, forecasts and measures taken to make these areas resilient were not that effective. Therefore, the aim of this research is to identify the drivers effective in reducing the vulnerability and resilience of Tabriz metropolis against earthquakes and to develop possible scenarios for the horizon of 1422. This research is applied in terms of purpose, analytical-exploratory in terms of nature, descriptive-survey in terms of data collection method and mixed (quantitative-qualitative) data analysis. The statistical population of the research is 35 interdisciplinary experts in the fields of vulnerability and resilience and the future research approach, who were selected with the purposeful sampling method. In this research, 44 primary factors were extracted and With the structural analysis in the Mikmak software, eleven main factors have been identified as key drivers effective in reducing vulnerability and resilience. Based on the results of the factor impact matrix, out of a total of 3,398 direct impact factors, the variables of the physical sector have had the greatest impact on the future vulnerability of different areas of Tabriz metropolis against the earthquake crisis. Finally, by determining the critical uncertainties through the consensus index as well as the inductive method, three golden, static and critical scenarios have been obtained for the horizon of 1422.

کلیدواژه‌ها [English]

• Resilience
• Earthquake
• Scenario Planning
• Tabriz Metropolis