نوع مقاله : مقاله علمی و پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزیشهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
3 استادیارگروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
چکیده
آسیبپذیری در برابر زلزله یک مسئلهی بزرگ در شهرهای کشورهای مختلف محسوب میشود که در ابعاد مختلف دارای پیامدهای زیانباری میباشد. با شناسایی عوامل موثر بر کاهش آسیبپذیری و تاب آوری در مقابل زلزله میتوان به مدیریت بحران و کاهش پیامدهای این مخاطره نائل آمد. بررسی وضعیت میزان آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز بهنگام زلزله نشان میدهد که برنامهریزیها، پیشبینیها و اقدامات انجامشده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آنچنانی نداشته است. لذا هدف این پژوهش شناسایی پیشرانهای مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری کلانشهر تبریز در برابر زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، میباشد. این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری دادهها به صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه و تحلیل دادهها بهصورت آمیخته (کمی-کیفی) میباشد. جامعه آماری پژوهش، 35 نفر از خبرگان متخصص میانرشتهای در زمینههای آسیبپذیری و تابآوری و رویکرد آینده پژوهی هستند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخابشدهاند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراجشده و با تحلیل ساختاری در نرمافزار میکمک، یازده عامل اصلی بهعنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مورد شناسایی قرارگرفتهاند. بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیرهای بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله داشتهاند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیتهای بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است.
تازه های تحقیق
تعداد 44 عامل اثرگذار که ماحصل پرسش از خبرگان و متخصصان تابآوری و مدیریت بحران بوده است توسط نرمافزار میک مک پردازش و تحلیلشده است تا بر اساس خروجی میک مک پیشرانهای کلیدی مؤثر بر آسیبپذیری مناطق شهری در برابر بحران زلزله با تأکید بر مناطق مختلف کلانشهر تبریز، شناسایی گردد. این 44 عامل بهقرار جدول (3) در چهار بعد شناساییشدهاند:
جدول 3. عوامل مؤثر بر روند آینده تابآوری در برابر بحران زلزله با تأکید بر کلانشهر تبریز
|
بعد |
متغیر |
|
ساختاری-کالبدی |
(x1)، تراکم ابنیه (دانهبندی)، (x2)، ترکیب توده و فضا (نسبت فضاهای ساخته شده به ساخته نشده)، (x3)، درصد بافت شطرنجی به اورگانیک محدوده، (x4)، نسبت قطعهبندیهای منظم به نامنظم محدوده، (x5)، تعداد طبقات ساختمانی، (x6)، کیفیت واحدهای مسکونی (نسبت قطعات مرمتی و تخریبی به کل مساحت ساخته شده)، (x7)، کیفیت ساخت و اجرای سازهها، (x8)، قدمت ابنیه، (x9)، مصالح ساختمانی (مصالح اسکلت و مصالح پی)، (x10)، سطح اشغال واحدهای مسکونی، (x11)، تراکم ابنیه، (x12)، فاصله از گسل، (x13)، فاصله از مراکز خطرآفرین (x14)، همجواری با کاربریهای ناسازگار، (x15)، توسعه و گسترش مراکز جمعیتی بر روی پهنههای لرزهخیز، (x16)، توجه به بهسازی و نوسازی ساختمانها، (x17)، وضعیت زمینشناسی و لیتولوژی کلانشهر تبریز |
|
شبکه راهها و سلسلهمراتب دسترسی |
(x18)، نسبت میانگین عرض معابر به تراکم جمعیتی، (x19)، دانهبندی بافت شهری (x20)، وجود دسترسیهای متنوع و متعدد با کیفیت مناسب به نقاط مختلف شهر، (x21)، جنس مصالح و وضعیت کف معبر، (x22)، قابلیت اطمینان اجزای شبکه (جاده و پل ها)، (x23)، درصد معابر بن نبست محدوده نسبت به کل مساحت معابر محدوده، (x24)، شیب معابر، (x25)، امنیت معابر |
|
وضعیت خدمات و تأسیسات زیرساختی |
(x26)، مکانیابی محدودههای خاص برای اسکان موقت، (x27)، مکانیابی صحیح مراکز خدمات رسان در موقع بحران، (x28)، پراکنش متعادل مراکز امدادرسان، (x29)، دسترسی به مراکز آتشنشانی، (x30)، دسترسی به مراکز درمانی و بیمارستانها، (x31)، دسترسی به مراکز انتظامی، (x32)، دسترسی به مرکز هلالاحمر، (x33)، دسترسی به اورژانسهای اضطراری، (x34)، دسترسی به فضای باز و ایمن، (x35)، ایمنسازی شبکههای زیرساختی شهر(گاز، آب، برق، فاضلاب) در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر بحران زلزله، x36))، وجود زیرساختهای ارتباطاتی ازجمله خطوط پیامرسان، (x37)، وجود دستگاههای هشدار زلزله |
|
اجتماعی-اقتصادی |
(x38)، تراکم جمعیتی، (x39)، آموزش نیروها در بخش عملیاتی و مدیریتی، (x40)، توانایی مردم در استفاده از روشهای صحیح مقابله با بحران، (x41)، آموزش مردم برای مقابله با خطرات احتمالی، (x42)، منابع دولت برای مدیریت ریسک (x43)، وجود فرهنگ نهادی و مشارکتی بهمنظور خودسازمانی، (x44)، جلوگیری از گسترش فقر و اسکان افراد با درآمد پایین در مناطق با ریسک بالا |
مأخذ: یافتههای پژوهش: 1403
با توجه به 44 عامل اولیه شناسایی شده، ماتریس اثرات متقاطع با ابعاد 44 * 44 تشکیل گردید و جهت پردازش دادهها وارد نرمافزار میک مک شد. جدول (4) نشاندهنده ابعاد ماتریس و ویژگیهای آن است.
جدول (4). مشخصات کلی ماتریس
|
شاخص |
مقدار |
|
ابعاد ماتریس |
44 |
|
تعداد تکرار |
2 |
|
تعداد صفرها (عدم تأثیر) |
80 |
|
تعداد یک (تأثیر کم) |
712 |
|
تعداد دو (تأثیر متوسط) |
746 |
|
تعداد 3 (تأثیر زیاد) |
398 |
|
تعداد p |
0 |
|
کل |
1856 |
|
درجه پرشدگی |
95.86% |
مأخذ: یافتههای پژوهش: 1403
چنانکه مشاهده میشود، درجه پرشدگی ماتریس 86/95 درصد است. سهم بالای پرشدگی ماتریس، میتواند تبیینکننده وجود ارتباط بین پیشرانهای انتخابشده و روابط دودویی همسان بین پیشرانها باشد. این مسئله دشواری تصمیمگیری در مورد آسیبپذیری کلانشهر تبریز را در مقابل بحران زلزله آشکار مینماید، چراکه وجود ارتباط زیاد بین پیشرانها بیانگر ضرورت اتخاذ راهکارهای دقیق و مطلوب برای پیشرانهای مختلف است چراکه عدم ارائه راهکار مطلوب برای هر پیشران، با توجه به ارتباط بین پیشرانها، ضروررتا باعث افت وضعیت سایر پیشرانها خواهد شد. در ارتباط با بقیه روابط نیز، بر اساس نتایج تحلیل ساختاری در نرمافزار میک مک، از مجموع روابط، امتیاز 80 رابطه، عدد صفر بوده است. این امر نشاندهنده این است که عوامل بر یکدیگر تأثیر نداشته یا از همدیگر تأثیر نپذیرفتهاند که این تعداد نزدیک به 31/4 درصد از کل حجم ماتریس را به خود اختصاص داده است. همچنین از مجموع 1856 رابطه ممکن در این ماتریس، 712 رابطه عدد یک (36/38 درصد)، 746 رابطه عدد دو (19/40 درصد) و 398 رابطه، عدد سه (44/21 درصد) میباشد. نتایج بهدستآمده نشانگر این است که روابط با شدت متوسط بالاترین میزان و روابط با شدت زیاد پایینترین میزان را در سیستم دارا هستند. همچنین ماتریس بر اساس شاخصهای آماری با 5 بار چرخش دادهای از مطلوبیت و بهینهشدگی 100 درصد برخوردار بوده که حاکی از روایی بالای پرسشنامه و پاسخهای آن است.
در مرحله بعدی به تحلیل عوامل کلیدی بر اساس موقعیت قرارگیری در پلان اثرگذاری اثرپذیری پرداخته میشود. میزان اثرپذیری پیشرانها در کنار اثرگذاری مشخصکننده ماهیت یک پیشران است، پیشرانهایی که تأثیرگذاری زیادی روی سایر پیشرانها دارند اما خود کمتر تحت تأثیر قرار میگیرند، جزو پیشرانهای محیطی یا ورودی سیستم محسوب میشوند، در مقابل پیشرانهایی که بیشترین اثرپذیری و کمترین اثرگذاری را دارند پیشرانهای هدف یا خروجی سیستم هستند. چنانکه در بخش روششناسی تحلیل ساختاری و نرمافزار میک مک ذکر شد، متغیرهای سیستم بعد از ارزیابی اثراتشان بر یکدیگر توسط کارشناسان و بر اساس روابط ریاضی بین آنها، روی یک نمودار (شبکه مختصات) با عنوان پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری قرار میگیرند که موقعیت آنها در نمودار بیانگر وضعیت پیشران در سیستم و نقش آنها در پویایی و تحولات سیستم در آینده است
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Scenario planning and explanation of the key drivers affecting the resilience of metropolitan areas against the earthquake crisis
نویسندگان [English]
- mostafa movasati 1
- Hassan Ahmadzadeh 2
- Ali Panahi 3
1 PhD student in Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
چکیده [English]
Vulnerability to earthquakes is a big issue in the cities of different countries, which has harmful consequences in different dimensions. By identifying the effective factors on reducing vulnerability and resilience against earthquakes, crisis management and reducing the consequences of this hazard can be achieved. Examining the state of vulnerability of different areas of Tabriz metropolis during the earthquake shows that the plans, forecasts and measures taken to make these areas resilient were not that effective. Therefore, the aim of this research is to identify the drivers effective in reducing the vulnerability and resilience of Tabriz metropolis against earthquakes and to develop possible scenarios for the horizon of 1422. This research is applied in terms of purpose, analytical-exploratory in terms of nature, descriptive-survey in terms of data collection method and mixed (quantitative-qualitative) data analysis. The statistical population of the research is 35 interdisciplinary experts in the fields of vulnerability and resilience and the future research approach, who were selected with the purposeful sampling method. In this research, 44 primary factors were extracted and With the structural analysis in the Mikmak software, eleven main factors have been identified as key drivers effective in reducing vulnerability and resilience. Based on the results of the factor impact matrix, out of a total of 3,398 direct impact factors, the variables of the physical sector have had the greatest impact on the future vulnerability of different areas of Tabriz metropolis against the earthquake crisis. Finally, by determining the critical uncertainties through the consensus index as well as the inductive method, three golden, static and critical scenarios have been obtained for the horizon of 1422.
کلیدواژهها [English]
- Resilience
- Earthquake
- Scenario Planning
- Tabriz Metropolis
هدف: هدف این پژوهش شناسایی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، میباشد.
روش پژوهش: این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت پژوهش، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری دادهها به صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه و تحلیل دادهها بهصورت آمیخته (کمی-کیفی) میباشد. جامعه آماری پژوهش گروه 35 نفری از خبرگان متخصص میانرشتهای در زمینههای آسیبپذیری و تابآوری و رویکرد آینده پژوهی هستند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخابشدهاند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراجشده و با تحلیل ساختاری در نرمافزار میکمک، یازده عامل اصلی بهعنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مورد شناسایی قرارگرفتهاند.
نتایج: بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیرهای بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله داشتهاند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیتهای بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است. همچنین نتایج نشان داد سناریوی طلایی یا همان ارتقا تابآوری کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله زمانی که وضعیت عوامل ساختاری-کالبدی با روند مطلوب مواجه بوده و عوامل خدمات و تأسیسات زیرساختی در راستای تابآوری مناطق مختلف کلانشهر تبریز حرکت کنند، به وقوع خواهد پیوست.
نتیجهگیری: بررسی وضعیت میزان آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در مواقع بحران زلزله نشان میدهد که برنامهریزیها، پیشبینیها و اقدامات انجامشده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آنچنانی نداشته است. یکی از اهداف اصلی برنامهریزی شهری کاهش آسیبپذیری و تاب آور ساختن شهرها در برابر زلزله، است. شناسایی، ارزیابی و تحلیل عوامل مؤثر بر تابآوری در برابر زلزله، از اقدامهای مؤثر در تدوین برنامههای کاهش آثار زمینلرزه در قالب برنامههای مدیریت بحران میباشد. در این پژوهش، از بین سه سناریوی پیش روی کلانشهر تبریز، تنها سناریو اول (سناریوی طلایی یا همان ارتقاء تابآوری کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله) میتواند شرایط تابآوری مناطق مختلف این کلانشهر را در برابر بحران زلزله فراهم نماید. پیشفرضهای اصلی این سناریو کیفیت ساخت و اجرای سازهها و توجه به بهسازی و نوسازی ساختمانها بهویژه در مناطق با سطح بالای آسیبپذیری در کلانشهر تبریز میباشد.
)